यमपञ्चकको पहिलो दिन मनाइने काग तिहारमा कागको पूजा गरी धार्मिक आस्था, प्रकृति संरक्षण र समस्त प्राणीप्रतिको सम्मानको सन्देश प्रवाह गरिन्छ।
यमराजका दूतका रूपमा मानिने कागलाई पूजा गरी काकबलि अर्पण गर्ने परम्परा वैदिक सनातन संस्कृतिमा प्राचीनकालदेखि चलिआएको छ। यस दिन विभिन्न दिशामा रहेका कागलाई भोजन अर्पण गर्दै यमराजलाई प्रसन्न पार्ने तथा आफ्नो र पितृहरूको कल्याणको कामना गर्ने धार्मिक विश्वास छ।
काग तिहार धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। कागलगायतका पन्छीहरूले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न र प्रकृतिको स्वच्छता जोगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। सडेगलेका जैविक पदार्थ तथा सिनो खाएर वातावरण सफा राख्न सहयोग गर्ने कागलाई प्रकृतिको स्वाभाविक सफाइकर्मीका रूपमा समेत लिइन्छ।
प्राचीन समयमा सन्देश आदानप्रदानमा पन्छीहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको र लोकविश्वासअनुसार कागको बोली तथा गतिविधिलाई शुभ–अशुभ घटनासँग जोडेर हेर्ने परम्परा रहेको पाइन्छ। यस्ता मान्यताले मानव जीवन र प्रकृतिबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।
सनातन संस्कृतिले सम्पूर्ण चराचर जगत्मा ईश्वरीय चेतना रहेको मान्दै साना–ठूला सबै प्राणीप्रति करुणा, सद्भाव र सम्मान राख्न प्रेरित गर्दछ। यही मान्यतालाई आत्मसात् गर्दै काग तिहारले पन्छी संरक्षण र जीवमैत्री व्यवहारको महत्त्वसमेत स्मरण गराउँछ।
यसरी काग तिहार धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र पर्यावरणीय चेतनाको संगम बनेको छ। प्रकृतिका हरेक जीवको आफ्नै महत्त्व हुने भएकाले तिनको संरक्षण र सम्मान गर्नु नै यस पर्वको मूल सन्देश हो।
