पार्टी परिवर्तन (defection- party–hopping) भनेको कुनै निर्वाचित नेता वा राजनेता आफ्नो पूर्वदल छोडेर अर्को दलमा जाने प्रचलन हो । व्यक्तिगत शक्ति, पद, प्रतिष्ठा वा चुनावी अवसरका लागि नै दल परिवर्तन गरिएका दर्जनौं उदाहरण छन् । नेपाली राजनीतिमा यस्तो व्यवहार र प्रवृत्ति संस्थागत हुँवै हावी छ । यसको असर केवल नेताको छविमा मात्र सीमित रहँदैन, समग्र लोकतान्त्रिक प्रणाली, दलभित्रको प्रतिस्पर्धा र निर्वाचनको निष्ठामा पनि असर पु¥याउँछ । यस लेखमा त्यही प्रवृत्ति र त्यसले निम्त्याएका प्रश्नलाई तथ्यपरक र तार्किक तरिकाले विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
नेताहरुले पार्टी परिवर्तन गर्ने सामान्य कारणहरुमा निम्न कुरा पर्छन् । सत्ता र पदका लागि तत्काल अवसर (मन्त्रीपद, प्रत्यक्ष उम्मेदवारी सुनिश्चित गर्ने प्रयास) । पार्टीभित्रको अग्रगामी ठाउँ नपाउनु वा नेतृत्वसँग अनभिज्ञता । राजनीतिक बर्चस्व कायम राख्ने हेतुले (विरासत जोगाउने प्रयास) । स्थानीय वा क्षेत्रीय गठबन्धनका कारण सामूहिक निर्णय । यी मध्ये बहुलाई व्यक्तिगत स्वार्थ र सत्ता–सुरक्षा जोडिएको देखिन्छ— नयाँ गठबन्धनमा सामेल भएर तत्काल लाभ लिन खोज्नु र पुरानो छविलाई बचाउने आकांक्षा प्रबल हुन्छ। यसलाई देशभरका राजनीतिक विश्लेषक र मिडियाले अघिल्लो संसदीन तथा गठबन्धन परिवर्तनहरुले देखाएको व्यवहारमा जोडेर व्याख्या गरेका छन् । पार्टी पुरानो रहेको वा नेता बडेमानको भएकोले उनीहरुको पहिचान र ऐतिहासिक योगदान हुन्छ । तर बारम्बार पार्टी परिवर्तनले ती व्यक्तिहरुको सार्वजनिक छविमा द्वन्द्व जन्माउँछ– नैतिकता र विश्वसनीयताः बारम्बार ‘अरुको झण्डा’ ओढ्दा समर्थक र मतदाताले नेतामा साँचो विश्वास गर्न छोड्छन् ।
विरासतको क्षतिः पारिवारिक÷क्षेत्रीय राजनीतिक इतिहासले बनाएको सकारात्मक छवि कमजोर हुन जान्छ — “सत्ता–रुचि”ले इतिहासलाई मेट्न सक्छ । जनप्रियता र प्रतिस्पर्धात्मकताः नयाँ उम्मेदवारीमा मात्र इनपुट भएर आउने नेताले स्थानीय रुपमा गहिरो काम गरेन भने युवा मतदाताहरुबाट अस्वीकार हुन सक्छन् ।
नेपालमा यस्ता बहसहरू सार्वजनिक स्तरमा उठेका छन् र कतिपय मिडिया रिपोर्टले ‘पार्टी स्वापक’ नेताहरुको छवि कति छिटो बिग्रिएको देखाएका छन् ।
कुनै पनि पार्टीमा अर्को पार्टीको जुनसुकै तहको नेता भएपनि अलिकति समाजमा चिनिएको छ भने उसैले नयाँ पार्टीमा प्राथमिकता पाउने गरेको छ ।
गठबन्धन बनाउँदा इतर पार्टीका अनुभवी नेता सिट तथा प्रदत्त संसाधन ल्याउँछन् ।, कुनै पार्टीले ती नेताका क्षेत्रीय प्रभुत्व र भोट बैंकलाई महत्व दिन्छ ।, राजनीतिक दल सम्बन्धी नियम, पार्टी विभाजनलाई लिएर कानुनी आधिकारिकता नभएको अवस्थामा नयाँ दल वा ‘आयातित’ नेतालाई सहजता हुन्छ। अमुक समयमा चुनाव आयोग र पार्टी नियमनले यो प्रवृत्तिलाई नियंत्रित गर्ने प्रयास र बहस गरिए पनि प्रक्रिया सधैं पर्याप्त सुसंगत भएन ।
हालको निर्वाचन–वातावरणमा युवा–रुझान (जेनजी–नयाँ पुस्ता) र वैचारिक जागरणले छुट्टै दबाब सिर्जना गरेको देखिन्छ । नयाँ पुस्ताका समूहहरुले पारम्परिक नेताहरूमाथि जवाफदेहिता, पारदर्शिता र परिवर्तनको माग गर्न थालेका छन् । यसले पार्टीभित्रै बसेर योगदान गरेको नीति–निर्मातालाई पनि मद्दत पु¥याउन सक्छ — तर यदि परीक्षा केवल ‘बुढा विरुद्ध युवा’को रूपमा हुन्छ भने निर्णय सजिलो हुँदैन। लोकतान्त्रिक रुपान्तरणका साँचो संकेत तब देखिन्छ जब पार्टीभित्रै युवा नेतृत्वलाई वास्तविक अधिकार र जिम्मेवारी दिइन्छ ।
पार्टी–परिवर्तनलाई नियन्त्रण गर्ने र निर्वाचनको निष्ठा कायम राख्ने उद्देश्यले कानुनी सुधार र संस्थागत कारवाहीखाका उठिरहेका छन् । उदाहरणस्वरूप, संसद÷निर्वाचन निकायहरु तथा कानुनले पार्टी–परिवर्तन सम्बन्धी व्यवस्थालाई मजबुती पार्ने कदमको चर्चा भइरहेको छ; केही रिपोर्टले निर्वाचन आयोग र सम्बन्धित निकायले यस्तो प्रवृत्तिलाई रोक्ने प्रयास गरिरहेको देखाउँछन् । तर व्यवहारिक कार्यान्वयन र राजनीतिक इच्छाशक्ति आवश्यक छ ।
पार्टी परिवर्तन गर्ने नेताहरूको प्राथमिकता र छवि सम्बन्धी वास्तविकता यस्तो देखिन्छः व्यक्तिगत पद र शक्ति पाने आकांक्षाले कतिपय अवस्थामा राजनीतिक विरासत र सार्वजनिक विश्वासमा क्षति पु¥याएको छ । तर लोकतन्त्रमा अन्ततः निर्णायक पक्ष जनता आफैं हुन् । गत अनुभव र तथ्यलाई हेर्दा निर्वाचनमा विवेकपूर्ण मतदान, निरपेक्ष सूचना प्राप्ति र नेतृत्वको इतिहास, काम र प्रतिबद्धतालाई प्राथमिकता दिने शैलीले मात्रै यी अवसरवादी प्रवृत्तिलाई अंकुश गर्न सक्छ ।
नेताको पार्टी–परिवर्तनको घटनालाई समग्र राजनीतिक प्रणालीको कमजोरीको रूपमा लिनु जरुरी छ । व्यक्तिगत चासो मात्र होइन, संस्थागत उत्तरदायित्व, दलभित्रको प्रतिस्पर्धा र कानुनी सुधार चाहिन्छ । नागरिकको चेतना र जवाफदेहिता नै यस्तो परिवर्तनलाई दीर्घकालीन रूपमा रोक्ने सबभन्दा प्रभावकारी उपाय हो ।
