:— अशेष अधिकारी –:
कहिल्यै सोच्नुभएको छ, संसारकै सबैभन्दा बुद्धिमान विद्यार्थीलाई परीक्षा त पास गराइयो, तर उसलाई ‘सही र गलत’ छुट्याउन भने कहिल्यै सिकाइएन भने के होला? ठ्याक्कै त्यही अवस्था कृत्रिम बुद्धिमत्ताको हो । यसले सेकेन्डमै हजारौं किताब पढ्न सक्छ, लाखौं तथ्य विश्लेषण गर्न सक्छ, तपाईंका प्रश्नको जवाफ दिन सक्छ, गीत लेख्न सक्छ, चित्र बनाउन सक्छ, रोग पहिचान गर्न सक्छ । तर यदि कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई नैतिकताको पाठ पढाइएन भने, यो पाँच वर्षको बच्चाको हातमा परमाणु बटन राखेजस्तै हुन सक्छ ।
कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई थाहा हुन्छ के गर्न सकिन्छ ? तर नैतिकता नभएसम्म उसलाई थाहा हुँदैन ‘के गर्नु हुँदैन ?’ यही एउटा फरकले भविष्य बनाउँछ कि बिगार्छ । कल्पना गर्नुहोस्, ‘मलाई सबैभन्दा छिटो पैसा कमाउने उपाय बताऊ ।’ यदि त्यसलाई नैतिकता सिकाइएको छैन भने, उसले ठगी, ह्याकिङ, जालसाजी वा कानुनविपरीत कामलाई पनि ‘प्रभावकारी उपाय’ भनेर देखाउन सक्छ । किनभने उसको हिसाबले लक्ष्य पूरा भयो । उसले यो सोच्दैन कि त्यसले कसैको जीवन बर्बाद पनि गर्न सक्छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दिमागमा ब्रेक नै नभए, त्यो फेरारीभन्दा पनि खतरनाक हुन्छ ।
अर्को रमाइलो उदाहरण सोचौँ । यदि एउटा कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई केवल ‘मानिसलाई खुसी बनाऊ’ भन्ने आदेश दिइयो भने, नैतिकता नभएको कृत्रिम बुद्धिमत्ताले भन्न सक्छ, काम गर्न छोड, दिनभर मिठाई खाऊ, गेम खेल, सुत । सुरुमा रमाइलो लाग्ला, तर केही महिनापछि स्वास्थ्य बिग्रिन्छ, करियर डुब्छ, जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ । त्यसैले राम्रो सल्लाह र मीठो सल्लाह एउटै कुरा होइन भन्ने कुरा कृत्रिम बुद्धिमत्ताले पनि बुझ्नुपर्छ ।
अहिले धेरै मानिसहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट होमवर्क गराउँछन् । यदि कृत्रिम बुद्धिमत्ताले भन्यो, ‘ल, यो पूरा उत्तर कपी गरेर बुझाइदेऊ, विद्यार्थी त एक दिन पास होला, तर ज्ञान भने फेल हुन्छ । नैतिक कृत्रिम बुद्धिमत्ताले भन्छ, म तिमीलाई उत्तर दिन्छु, तर पहिले यो कसरी आयो बुझौँ ।’ राम्रो शिक्षक र उत्तर बेच्ने पसलेबीचको फरक यही हो ।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा त झन् यो कुरा जीवन र मृत्युको विषय बन्न सक्छ । कल्पना गर्नुहोस्, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अनुमानकै भरमा औषधि सिफारिस गरिदियो । एउटा सानो गल्तीले ठूलो दुर्घटना हुन सक्छ । त्यसैले जिम्मेवार कृत्रिम बुद्धिमत्ताले आफूलाई सबै कुरा थाहा भएको अभिनय गर्दैन । उसले आवश्यक परे, ‘यो विषयमा योग्य चिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस् भन्न जान्नुपर्छ । कहिलेकाहीँ “मलाई थाहा छैन“ भन्न सक्नु नै सबैभन्दा बुद्धिमानी निर्णय हुन्छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताको अर्को ठूलो समस्या पूर्वाग्रह हो । यदि उसलाई सिकाइएको तथ्यांक आफैं पक्षपाती छ भने, कृत्रिम बुद्धिमत्ता पनि त्यही रोग लाग्छ । यो त्यस्तो विद्यार्थी जस्तै हो, जसले गलत उत्तर भएको गाइड मात्र पढ्यो । परीक्षा आएपछि उसले आत्मविश्वासका साथ गलत उत्तर लेख्छ । गल्ती उसले जानाजानी गरेको हुँदैन, तर नतिजा भने गलत नै हुन्छ । त्यसैले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई बारम्बार जाँच्ने, सुधार्ने र निष्पक्ष बनाउने काम अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
गोपनीयताको कुरा त झन् महत्वपूर्ण छ । तपाईंले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई आफ्नो व्यक्तिगत जानकारी दिनुभयो, अनि उसले त्यो सबै बजारमा माइक लगाएर घोषणा गरिदियो भने त्यसपछि कृत्रिम बुद्धिमत्ता होइन, तपाईंको निजी जीवन नै “ब्रेकिङ न्यूज“ बन्छ । त्यसैले नैतिक कृत्रिम बुद्धिमत्ताले विश्वासलाई सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी ठान्नुपर्छ ।
साँचो कुरा के हो भने, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको बुद्धि दिनप्रतिदिन बढ्दै छ, तर बुद्धि मात्र भएर पुग्दैन । इतिहासमा धेरै बुद्धिमान मानिसहरूले पनि नैतिकता गुमाउँदा ठूलो विनाश गरेका उदाहरण छन् । त्यसैले संसारलाई अर्को “सुपर स्मार्ट समस्या“ होइन, ‘सुपर स्मार्ट सहयोगी’ चाहिएको हो ।
भविष्यमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताले कार चलाउनेछ, अस्पतालमा बिरामी जाँच्नेछ, अदालतमा अनुसन्धान गर्नेछ, विद्यालयमा पढाउनेछ, वैज्ञानिक अनुसन्धानमा साथ दिनेछ, अनि हाम्रो दैनिक जीवनको लगभग हरेक क्षेत्रमा पुग्नेछ । यस्तो शक्तिशाली सहायकलाई केवल छिटो सोच्न मात्र सिकाएर पुग्दैन, सही सोच्न पनि सिकाउनुपर्छ । किनभने गलत हातमा परेको बन्दुक जति खतरनाक हुन्छ, गलत निर्णय गर्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता त्योभन्दा पनि खतरनाक हुन सक्छ ।
अन्ततः, संसारलाई धेरै बुद्धिमान मेसिन चाहिएको होइन, धेरै जिम्मेवार मेसिन चाहिएको हो । कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दिमाग जति ठूलो बन्छ, त्यसको नैतिक कम्पास पनि त्यति नै बलियो हुनुपर्छ । नत्र भविष्यमा मानिसले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई होइन, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसलाई तिमीलाई सामान्य बुद्धि कहिले आउँछ ? भनेर सोध्ने दिन पनि टाढा नहुन सक्छ ।
(गुगल र एआईको सहयोगमा )
