रणभुल्लको समयरेखामा उभिएर

हरेक मानिस समयको रेखामा कुदिरहेको हुन्छ । म अहिले इतिहासको एउटा रेखामा उभिएर बर्तमान पढिरहेको छु । बर्तमान बोलिरहेको छु । इतिहासको रेखामा उभिएर बर्तमान पढ्नु पनि निकै उदेकको कुरा रहेछ । आज यस्तै भएको छ ।
त्यो रेखा भनेको सन् १८९५ मा लेखिएको एउटा किताब हो । बेलायती लेखक ओस्कर वाइल्डले लेखेको नाटक ‘द इमपोर्टेन्स अफ बिइङ्ग अनेस्ट’ (अर्नेस्ट बन्नुको महत्व) ले यसबेला मेरा बर्तमान बोलिरहेको छ । यसमा बर्तमान बिम्बित भइरहेको छ । यसमा बर्तमान बाँचिरहेको छ ।
गज्जप !
समयको यस्तै अकल्पनीय रेखामा उभिएर बोलिरहेको छु आज ।
त्यो विगतलाई आजको समयसंग जोडने सेतु बनेको छ यो नाटक । ओस्कर वाइल्डको यो नाटक एउटा व्यङ्ग्यात्मक प्रहसनात्मक नाटक हो जसले भिक्टोरियन समयको इङ्ल्यान्डको सामाजिक रूढिवाद, दम्भ, र नीतिगत कठोरता माथि तीव्र प्रहार गरेको छ । लन्डन र ग्रामीण इङ्ल्यान्डको परिवेशमा आधारित यस नाटकले दुई युवा सज्जनहरू—ज्याक वर्थिङ र अल्जर्नन मोन्क्रिफ—का सामाजिक दायित्वबाट उम्कन र प्रेम जीवनलाई सहज बनाउन आफ्नै काल्पनिक पहिचानहरू सिर्जना गर्ने गतिविधिहरू प्रस्तुत गर्दछन् । अझ भनौं, ती दुबैले फरक फरक तरिकाले एउटा अर्नेस्ट नामको काल्पनीक पात्र सिर्जना गर्छन् र प्रेमलापमा मस्त हुन्छन् । अनि केटीहरूलाई पनि त्यो नाम औधी मन पर्छ ।
ज्याकले गाउँमा एक सम्मानित जीवन बिताइरहेका छन, तर उनले अर्नेस्ट नाम गरेका आफ्नो काल्पनिक उटपट्याङ भाइको बहाना बनाई सहर पुग्छन् र त्यही नाममा आफूलाई चिनाउँछन । अल्जर्ननले जब ज्याकको रहस्य पत्ता लगाउँछन्, उनी पनि अर्नेस्ट नामको प्रयोग गर्दै ज्याकको देशको निवासमा पुग्छन् र ज्याककी संरक्षणमा रहेकी युवती सेसिली कार्डिउ सँग प्रेम प्रस्ताव गर्छन् । दुबै पात्रहरू झुटको जालमा फस्छन, विशेष गरी किनभने उनीहरूको प्रेमिकाहरू—ग्वेन्डोलिन फेयरफ्याक्स र सेसिली—‘अर्नेस्ट’ नाममा नै मोहित छन, र यो नाम सत्यनिष्ठा र नैतिक उच्चताको प्रतीक हो भन्ने भ्रममा छन् ।
नाटकको कथा चिप्ले पहिचान, वक्रोक्तिपूर्ण संवाद, र संयोगहरूको श्रृङ्खला मार्फत विकसित हुँदै जान्छ, जसले वाइल्डको व्यङ्ग्यात्मक कौशललाई उजागर गर्छ । अन्ततः सत्य प्रकट हुन्छः ज्याक नै अल्जर्ननको जेठो दाजु हुन् र संयोगवश उनको जन्म नाम नै अर्नेस्ट हो । यति थाहा पाएपछि पनि स्वीकारोक्ति हुन्छ दुबै केटीहरूबाट । नाटक प्रेम सम्बन्धहरूको मिलन र सामाजिक संरचनाको पुनस्र्थापनासँग समाप्त हुन्छ—तर वाइल्डले प्रस्तुत गरेका यी संस्थाहरूलाई सार्थक रुपमा व्यङ्ग्यात्मक रूपमा प्रश्न गर्ने शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
वाइल्डले तीव्र व्यङ्ग्य, विडम्बना, र उक्ति प्रधान संवाद प्रयोग गर्दै विवाह, वर्गीय संरचना, र गंभीरता वा सत्यनिष्ठा जस्ता भिक्टोरियन मूल्यहरूको सतहीपन र तुच्छता उजागर गर्न पुग्छन् । नाटकको शीर्षक स्वयं शब्दखेल हो, जसले यो विडम्बनालाई झन् प्रस्ट पार्छ—जहाँ पात्रहरूले सत्यनिष्ठा भन्दा अर्नेस्ट नामलाई बढी महत्व दिन्छन् । वाइल्डले नैतिक गम्भीरताको प्रचार नगरी, बरु उसको विडम्बना गर्दै कृत्रिमता, अभिनय, र सामाजिक जञ्जालबाट स्वतन्त्रता को पक्षपोषण गरेका छन् ।
यसरी यो नाटकले समाजका मूल्य मान्यताहरूको धज्जी उडाउँदै, ठग्दै, ढाँट्दै, रोमान्स गर्दै, ठीक बेठीको कुनै सीमाना नराख्दै, मान्छेहरूलाई बेवकुफ बनाउँदै अंतीम पातोसम्म आइपुग्दा पनि कुनै आत्मग्लानी गर्दैनन् ती मान्छेहरू । बरू रमाउँछन्, गर्व गर्छन् । त्यसैलाई सत्य मान्छन् । त्यसैलाई सही ठान्छन् । त्यसैलाई महानता ठान्छन् । त्यसैलाई सभ्यता मान्छन् । तिनको अकल्पनी र प्रपञ्चपूर्ण जीवन यात्रा अर्थपूर्ण, स्वभाविक र सही बन्न पुग्छ । जे हो, त्यो हुँदै होइन । जे हुँदै होइन, त्यो हो । यही उत्तरवर्ती चँगुलमा फसेको छ नाटक ।
आज म यही नाटकमा मेरो देश देखिरहेको छु । मेरो देश पढिरहेको छु । अनि यो देश बनाउने ठेक्का पाएका ठेकेदारहरूलाई यही नाटकको पात्रमा देखिरहेको छु । यिनका अकल्पनीय, ठगीपूर्ण, पाखण्डीपूर्ण र उटपट्याङ्ग बोली र व्यवहारहरूलाई यिनले सत्य र निष्ठाका द्योतक मानिरहेका छन् । यिनका झोलेहरू पनि त्यसैलाई अंतिम सत्य मानिरहेका छन् । ताली पिटिरहेका छन् । जुलुश निकालिरहेका छन् । राता न पिरा भएर तिनको रक्षामा जुटिरहेका छन् । तिनले ढाँटेको पनि सत्य हो । तिनले अभिनय गरेको पनि सत्य कर्म हो । तिनले गाली गरेको पनि अमृत बाँणी हो । तिनले तिनले बोलेका सबै महान बाँणी हुन् । ईश्वर बचन हुन् । अमृत बाँणी हुन् । तिनले यस्तै कुरा पत्याइदिने ठूलो जमान जन्माएका छन् । टोलदेखि केन्द्रसम्म । ती जमात माथिको नाटकका दर्शक हुन्, पात्रले जे भने पनि सत्य लाग्ने । ती जमात खडा गर्न बषौं लागेको छ, कतै प्रशिक्षण दिएर, कतै सदस्य बनाएर, पैसा तिराएर । अनि ती जे पनि राम्रो देख्छन् । जे पनि टिपेर मुखमा हाल्ने बालक जस्तै । आज तिनै जमातले सिंह दरवारमा बस्ने पात्रहरूलाई बचाएको छ । देवत्वकरण गरेको छ । उखान टुक्कालाई पनि जीवनको सास्वत कुरा मानेको छ । गाली गलौजलाई पनि आशिर्वाद मानेको छ ।
वाहा ! उत्तरवर्ती नाटक । अनि उत्तरवर्ती राजनीति ।
साँच्चै हो, त्यो बर्तमानको कथा भनेको ठगीका कथाहरूको हो । ढाँटका पुलिन्दाहरूको हो । झुटका खेतीहरूको हो । उल्टो अभिनयका फेहरिस्तहरूको हो । देखावटी र ढोँगीका गाथाहरूको हो । फेसन र स्वतन्त्रताको नाममा भढकिलो समयका पारखीहरूको हो । पे्रम र परिवारको नाममा काल्पनिक संसारको निर्माण गरेर रमाउनेहरूको पनि हो । भ्रष्टाभार व्यभिचारको रचनामा डुबेकाहरूको हो ।
तर यति धेरै कुरूप बिषयहरू सतहमा देखिँदा देखिंदै पनि तिनलाई उत्तरवर्ती लेपनले झुरलाई पनि रोमाञ्चक बनाइदिदोरहेछ । कुरूपलाई पनि सुन्दर बनाइदिँदोरहेछ । घीनलाग्दोलाई पनि आकर्षक बनाइदिँदोरहेछ । सामान्यलाई पनि अकल्पनीय बनाइदिँदोरहेछ । असत्यलाई पनि सत्य बनाइदिँदो रहेछ । अनिश्चिततालाई पनि निश्चितता बनाइदिँदोरहेछ । अभिनयलाई पनि ज्ञान भनिदिँदोरहेछ । व्यंग्यलाई पनि सही र सत्य भनिँदोरहेछ । देखावटीलाई पनि गम्भीर्यता भनिँदोरहेछ । ढाँटेको कुरा पनि सत्य हुँदो रहेछ । जे जे उटपट्याङ्ग गरे पनि ती सबै मान्य र यथार्थ बन्दारहेछन् ।
यो समय नराम्रो भयो भनेर सडक सडकमा टाउको फुटाउँदै किन ? नारा जुलुस लाउँदै हिँडनु किन ? हाम्रा दल र नेताले ढाँटे भन्नु किन ? उखान भनेर जिल्याए भन्नु किन ? भ्रष्टाचार र शोषण भयो भन्नु किन ? यो समयप्रति जिम्मेवार भएनन भन्नु किन ? न्याय मरेको छ भन्नु किन ? प्रशासन निश्पक्ष भएन भन्नु किन ? जनतामाथि अन्याय भयो भन्नु किन ? लुटतन्त्रको चरमोत्कर्ष भयो भन्नु किन ? सडकमा न्याय माग्दै हिंडनु किन ? स्वास्थ्य र शिक्षाको प्रत्याभूति भएन भन्नु किन ? सविधानको उलंघन भयो भन्नु किन ? आप्mना कार्यकर्तालाई मात्र सुबिधा दिए भनेर किन रूनु ?
किनकि यो समय उल्टो रेखामा कुदिरहेको छ । १३० बर्ष पहिले नै ओस्कर वाइल्डले यस्तै छट्टुहरूको चंगुलमा समाज पर्छ भनेर त भनेकै थिए । त्यही भन्न उनले त्यो नाटक लेखेका थिए । नत्र आज त्यो नाटकको समाज, समय, परिवेश र आजको मेरो समय, समाज र परिवेश उस्तै किन भयो त ? यो समय भनेकै हामी रणभुल्लमा पर्ने समय हो ।