नेपालमा जेईको बढ्दो जोखिम

:– देवेन्द्र किशोर ढुङ्गाना–:
नेपालमा जापानिज इन्सेफलाइटिस (जेई) अर्थात् मस्तिष्क ज्वरोको संक्रमण र यसबाट हुने मृत्युका घटना बढ्दै जानु सामान्य मौसमी स्वास्थ्य समस्याका रूपमा लिएर पन्छिने अवस्था होइन । लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने यो रोगले विशेषतः स्नायु प्रणालीमा गम्भीर असर पार्न सक्छ र ज्यानसमेत लिन सक्छ । त्यसैले संक्रमणको जोखिम देखिइसकेको अवस्थामा नागरिक सुरक्षा र प्रभावकारी रोकथामलाई राज्यको तत्कालीन जनस्वास्थ्य प्राथमिकता बनाइनु पर्छ ।
यस वर्ष झापा यसको गम्भीर उदाहरण बनेको छ । स्वास्थ्य कार्यालय झापाका पछिल्ला विवरणअनुसार जिल्लामा १३ जनामा जेई संक्रमण पुष्टि हुँदा सात जनाको मृत्यु भइसकेको छ । मृत्यु हुनेमा भद्रपुर नगरपालिका–८ का आठ वर्षीय अविनाश टुडुसमेत छन् । भदौ ८ गते उपचारका लागि प्रादेशिक अस्पताल भद्रपुर भर्ना गरिएका अविनाशमा जेई पुष्टि भएपछि भदौ १० गते धरानस्थित बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान पठाइएको थियो । करिब दुई साताको उपचारपछि स्वास्थ्यमा सुधार नआएपछि घर फर्काइएका उनको घरमै मृत्यु भयो । एउटा बालकको मृत्युले एउटा परिवारलाई शोकमा पारेको छ भने यसले जिल्लामा मस्तिष्क ज्वरोको जोखिम कति गम्भीर बन्दै गएको छ भन्ने पनि देखाएको छ ।
झापामा संक्रमणको फैलावटलाई अझ गम्भीर रूपमा हेर्नुपर्ने कारण यसको भौगोलिक र उमेरगत दायरा पनि हो । मेचीनगरमा दुई तथा बिर्तामोड, बाह्रदशी, अर्जुनधारा र हल्दिबारीलगायतका क्षेत्रमा मृत्यु भएका घटना सार्वजनिक भएका छन् । संक्रमितमध्ये बालबालिका, युवा र वृद्ध उमेर समूहका व्यक्ति छन्। यसले जेईलाई कुनै एक उमेर समूह वा समुदायको मात्र समस्या ठान्ने सोच गलत हुने स्पष्ट पार्छ । स्वास्थ्य कार्यालय झापाका प्रमुख बृजकुमार दासले पनि जोखिमलाई उमेरका आधारमा मात्र हेर्न नमिल्ने बताउनु भएको छ ।
जेई मानिसबाट मानिसमा प्रत्यक्ष सर्ने रोग होइन । संक्रमित लामखुट्टेले टोक्दा भाइरस मानिसमा सर्छ । वर्षायाममा पानी जम्ने स्थान बढ्नु, लामखुट्टेका लागि अनुकूल वातावरण बन्नु र मानिसको लामखुट्टेसँगको सम्पर्क बढ्नुले जोखिम थपिन सक्छ । त्यसैले यसको नियन्त्रण अस्पताल वा स्वास्थ्य कार्यालयको जिम्मेवारीमा मात्र सीमित रहन सक्दैन । घर, टोल, विद्यालय, स्थानीय तह र समुदायसम्म रोकथामको अभियान पुग्नुपर्छ ।
यही जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै झापामा असोज ५ गतेदेखि १९ गतेसम्म जिल्लाका १५ वटै स्थानीय तहमा जेईविरुद्ध विशेष खोप अभियान सञ्चालन हुँदैछ । पछिल्लो विवरणअनुसार ३० वर्षमाथिका करिब चार लाख ८५ हजार नागरिकलाई खोप लगाउने लक्ष्य राखिएको छ । अभियानका लागि पाँच लाख ७० हजार डोज खोप प्राप्त भएको, १३१ वडामा करिब ९०० खोप केन्द्र सञ्चालन गर्ने र स्वास्थ्यकर्मी, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका तथा स्वयंसेवक परिचालन गरिएको छ ।
यो अभियान आवश्यक कदम हो । तर खोप अभियान सुरु गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। अभियानको सफलता लक्षित समूहका नागरिकमध्ये कति जनाले खोप पाए भन्ने संख्याले मात्र निर्धारण गर्दैन; खोपको पहुँच, सही सूचना, नागरिकको विश्वास, छुटेका व्यक्तिको पहिचान र अभियानपछिको निरन्तर निगरानी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि जेई नियन्त्रणका लागि उच्च खोप पहुँच कायम राख्नु र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा खोपलाई नियमित प्रतिरक्षा प्रणालीसँग जोड्नु आवश्यक हुने बताउँदै आएको छ ।
त्यसैले खोप अभियानमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—लक्षित समूहभन्दा बाहिर देखिएका संक्रमणलाई कसरी सम्बोधन गर्ने ? झापामै ३० वर्षमुनिका व्यक्तिमा पनि संक्रमण देखिएको तथ्य सार्वजनिक भएको छ । यस्तो अवस्थामा अभियानको लक्षित उमेर निर्धारणको आधार नागरिकलाई स्पष्ट रूपमा बुझाइनुपर्छ । जोखिममा रहेका तर तत्कालीन लक्षित समूहमा नपरेका व्यक्तिका लागि पनि स्वास्थ्य निगरानी, चिकित्सकीय परामर्श र अन्य रोकथामका उपायलाई प्रभावकारी बनाइनुपर्छ । खोपको लक्ष्य र जोखिमको वास्तविक अवस्थाबीच स्पष्ट संवाद हुन आवश्यक छ ।
यसबीच नागरिकले पनि आफ्नो तहबाट सावधानी अपनाउनुपर्छ । बिहान–साँझ लामखुट्टेको सम्पर्कबाट जोगिन झुल तथा लामखुट्टे भगाउने उपाय प्रयोग गर्ने, घरवरपर पानी जम्न नदिने, सरसफाइमा ध्यान दिने र ज्वरोसँगै टाउको दुख्ने, बान्ता हुने, बेहोस हुने वा स्नायुसम्बन्धी असामान्य लक्षण देखिए तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुग्ने व्यवहार आवश्यक छ । तर सावधानीको सम्पूर्ण भार नागरिकमाथि थोपर्न मिल्दैन। सुरक्षित वातावरण, सहज स्वास्थ्य सेवा, पर्याप्त निगरानी, समयमै परीक्षण र प्रभावकारी खोप व्यवस्थापन सुनिश्चित गर्नु राज्यको दायित्व हो ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, त्रासलाई सूचनाको विकल्प बन्न दिनु हुँदैन । सामाजिक सञ्जालमा अपुष्ट सूचना र हल्लाले रोग नियन्त्रणमा सहयोग गर्दैन । स्वास्थ्य कार्यालय, स्थानीय तह र सञ्चारमाध्यमले एउटै विश्वसनीय सूचनाप्रवाह कायम गर्नुपर्छ । कुन उमेर समूहले कहाँ खोप पाउने, कसलाई खोप नलगाउने अवस्था हुन्छ, संक्रमणका लक्षण के हुन् र कहिले स्वास्थ्य संस्थामा जाने भन्ने जानकारी सरल भाषामा प्रत्येक समुदायसम्म पुग्नुपर्छ ।
झापामा अहिले सुरु भएको खोप अभियानलाई एउटा जिल्लास्तरीय कार्यक्रमका रूपमा मात्र हेर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन । यो संक्रमणको निगरानी, खोप पहुँच, स्थानीय स्वास्थ्य प्रणालीको क्षमता र समुदायसँग राज्यको सम्बन्ध परीक्षण गर्ने अवसर पनि हो । अभियानमा छुटेका नागरिकको पहिचानदेखि सम्भावित नयाँ संक्रमणको तत्काल खोजी, परीक्षण र उपचारसम्मको संयन्त्र चुस्त बनाउनुपर्छ । संक्रमण देखिएका क्षेत्रमा लामखुट्टे नियन्त्रण, वातावरणीय व्यवस्थापन र समुदायस्तरीय जनचेतनालाई पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाइनुपर्छ ।
जेईको छुट्टै प्रभावकारी उपचारभन्दा रोकथामको भूमिका महत्वपूर्ण छ । त्यसैले संक्रमण बढेपछि मात्र सक्रिय हुने प्रवृत्तिभन्दा जोखिम पहिचान भएसँगै निरन्तर निगरानी र रोकथाममा जोड दिनुपर्छ । झापामा अहिले देखिएको अवस्था त्यसैको चेतावनी हो । एउटा बालकसहित सात जनाको मृत्यु र दर्जनभन्दा बढी संक्रमणले स्वास्थ्य प्रशासनलाई थप सक्रिय हुन पर्याप्त कारण दिएको छ ।
अन्ततः जेई नियन्त्रणको प्रश्न खोप अभियान सञ्चालन भयो कि भएन भन्नेमा मात्र सीमित छैन । प्रश्न हो—जोखिममा रहेका नागरिकसम्म राज्यको स्वास्थ्य सेवा कति छिटो, सहज र प्रभावकारी रूपमा पुग्यो ? अहिलेको चुनौती संक्रमितको संख्या गन्नु मात्र होइन, आगामी संक्रमण र मृत्यु रोक्नु हो । त्यसैले संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकार, स्वास्थ्यकर्मी, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम र समुदायबीच समन्वित अभियानलाई निरन्तरता दिनुपर्छ । नागरिकको जीवन रक्षा राज्यको पहिलो दायित्व भएकाले जेई नियन्त्रणलाई नियमित स्वास्थ्य कार्यक्रमको सीमाभन्दा माथि उठाएर प्रभावकारी सार्वजनिक स्वास्थ्य अभियानका रूपमा अघि बढाउन अब ढिलाइ गर्नु हुँदैन ।