:- त्रिलोचन कोइराला- :
आजको यो ऐतिहासिक दिन, कार्तिक २५ गते, नेपालभरका किरात समुदाय तथा सम्पूर्ण धर्मप्रेमी नेपालीहरूले श्रद्धा र गर्वसाथ सम्झिरहेका छन् — धर्म, सत्य र प्रकृतिप्रेमका प्रतीक महागुरु फाल्गुनानन्द लिङदेन।
उनले नेपालको पूर्वीय लिम्बुवान भूभागमा जन्म लिएर, न केवल किरात समाजको मौलिक धर्म, संस्कृति र सभ्यतालाई पुनर्जीवित गरे, तर सम्पूर्ण नेपाली पहिचानलाई नै आत्मज्ञान र आध्यात्मिक एकताको प्रकाशले उज्यालो बनाइदिए।
वि.सं. १९४२ साल कार्तिक २५ गते इलाम जिल्लाको माङसेबुङमा जन्मेका फाल्गुनानन्द लिङदेनको जीवन गाथा केवल किरात समाजको इतिहास होइन, यो नेपालकै सांस्कृतिक चेतनाको पुनर्जन्म हो।
आज, जब हामी आधुनिकताको नाममा आफ्नै मूल्य र परम्परासँग टाढा हुँदैछौं, महागुरुको दर्शन झन् प्रासङ्गिक, झन् आवश्यक बनेको छ।
धार्मिक पुनर्जागरणका प्रवर्तक
फाल्गुनानन्दको समयको सामाजिक परिदृश्य हेर्ने हो भने त्यो अन्धविश्वास, जातीय विभेद र बाह्य प्रदर्शनमा फँसेको युग थियो।
कथित धर्मका नाममा पशुबलि, तान्त्रिक रीतिरिवाज र अनावश्यक कर्मकाण्डले समाजमा अशान्ति ल्याइरहेका थिए।
यही अवस्थाले उनलाई गहिरो रूपमा छोयो।
उनी भन्थे —
“साँचो धर्म आत्मशुद्धि र प्रकृतिको सम्मानमा निहित छ, बलिदान र भयमा होइन।”
त्यसपछि उनले आफ्नो जीवन किरात धर्मको पुनःजागरणमा समर्पित गरे।
किरातको मौलिक दर्शन — “युङ, माङ र नेम” अर्थात् सत्य, शक्ति र सदाचार — लाई उनले पुनःपरिभाषित गर्दै आधुनिक युगसँग जोडे।
उनले धर्मलाई व्यवहारिक बनाउँदै जनजीवनसँग जोड्ने काम गरे।
‘मान्घिम’ — धर्म, एकता र आत्मज्ञानको केन्द्र
महागुरु फाल्गुनानन्दले किरात धर्मलाई संस्थागत स्वरूप दिने महान कार्य गरे।
उनले किरात भाषामा ‘मान्घिम’ नामका पूजा–स्थलहरू निर्माण गरे —
‘मान’ अर्थात् आत्मा, र ‘घिम’ अर्थात् घर।
त्यसैले, मान्घिम भनेको ‘आत्माको घर’ हो, जहाँ आत्मज्ञान, शुद्धता र एकता सिकाइन्छ।
यस्ता मान्घिमहरूमा उनले सत्य, अहिंसा, करुणा र श्रमको पूजा गर्न सिखाए।
उनका अनुयायीहरू केवल पूजा गर्ने होइन, जीवनका सबै पक्षमा धर्मको अभ्यास गर्न प्रेरित भए।
उनले भनेका थिए —
“धर्म केवल मन्दिरमा होइन, हरेक काममा हुन्छ; सत्यसँग बोल्न, मेहनत गर्न र अरूको भलो गर्न सक्नेमा नै भगवान् बस्छ।”
यसरी मान्घिमहरूले धर्मलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गरे — त्यो शिक्षा, नैतिकता र समुदायबीचको एकताको केन्द्र बन्यो।
सामाजिक सुधारका अग्रदूत
महागुरुको योगदान केवल धार्मिक क्षेत्रमा सीमित रहेन।
उनी सामाजिक सुधारकका रूपमा पनि अग्रपङ्क्तिमा रहे।
त्यस युगमा समाजमा प्रचलित विभिन्न दुर्गुण — मद्यपान, पशुबलि, जातीय भेदभाव, असमानता, महिलामाथिको अन्याय — विरुद्ध उनले आवाज उठाए।
उनी भन्थे —
“जो धर्मको नाममा हिंसा गर्छ, ऊ अधर्म गर्छ।”
उनले महिलाको सम्मान, श्रमको मूल्य, शिक्षाको महत्व र स्वावलम्बनको सन्देश दिए।
उनको धर्म केवल पूजा र मन्त्रमा सीमित थिएन; त्यो व्यवहार र जिम्मेवारीमा निहित थियो।
फाल्गुनानन्दले सिकाए —
• ईमानदार श्रम गर्नु नै पूजा हो।
• पशुबलि होइन, करुणा नै धर्मको सार हो।
• प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलन नै शान्तिको आधार हो।
यी शिक्षाहरूले केवल किरात समुदाय होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजलाई नैतिकताको नयाँ दिशा देखाए।
किरात पहिचान र राष्ट्रिय एकता
किरात सभ्यता नेपालको आदिम सभ्यतामध्ये एक हो, तर लामो समयसम्म इतिहासको अँध्यारो कुनामा हराइरहेको थियो।
फाल्गुनानन्द लिङदेनले त्यही पहिचानलाई पुनःप्रकाशित गरे।
उनले किरात धर्म, भाषा, पोशाक र परम्परालाई गर्वको विषय बनाए।
उनका उपदेशहरू केवल एक समुदायको हितका लागि थिएनन्।
उनले बारम्बार भने —
“जात, धर्म र भाषा भिन्न हुन सक्छन्, तर मानवता सबैको साझा धर्म हो।”
यस दृष्टिले उनले नेपालको सामाजिक एकता र धार्मिक सहिष्णुतामा अमूल्य योगदान दिए।
उनको सोचले “विविधतामा एकता” भन्ने नेपालको मूल आत्मालाई व्यवहारिक आधार दियो।
लेखन, हस्तअभिलेख र शिक्षाको योगदान
महागुरु केवल मौखिक उपदेशक थिएनन्, उनी लेखक र चिन्तक पनि थिए।
उनले किरात भाषामा अनेकौं हस्तअभिलेख र धार्मिक सूत्रहरू लेखे।
त्यो केवल धर्मग्रन्थ होइन, किरात सभ्यताको दस्तावेज पनि हो।
आज ती लेखहरू किरात अध्ययन र नेपाल अध्ययनका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोत बनेका छन्।
उनका विचारहरू आजका मानव अधिकार, पर्यावरण संरक्षण र सहअस्तित्वका सिद्धान्तहरूसँग गहिरो मेल खान्छन्।
उनले सिकाएका “सत्य, करुणा र श्रम” का तीन मूल आधार नै आधुनिक लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको मूल मर्म हो।
देहावसान र राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान
फाल्गुनानन्द लिङदेनले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन धर्म, सत्य र समाजसेवामा अर्पण गरे।
उनको देहावसान सन् १९४९ (वि.सं. २००६) मा भयो।
तर उनको विचार र दर्शन आज पनि जीवित छन्।
नेपाल सरकारले वि.सं. २०५६ सालमा उनलाई “राष्ट्रिय विभूति” को उपाधि प्रदान गरेको छ।
यो उपाधि केवल एउटा व्यक्ति वा समुदायको होइन, नेपालकै धार्मिक–सांस्कृतिक आत्माको मान्यता हो।
आज प्रत्येक वर्ष कार्तिक २५ गते देशभर उनका नाममा विशेष कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन् —
मान्घिमहरूमा दीप प्रज्वलन, सांस्कृतिक नृत्य, उपदेश वाचन र सामूहिक प्रार्थना गरिन्छ।
यसरी राष्ट्रले उनलाई सम्झनु भनेको, आफ्ना मूल्य र पहिचानलाई सम्झनु हो।
आजको सन्दर्भमा फाल्गुनानन्दको दर्शन
आज हामी आधुनिकताको वेगमा छौं — प्रविधि अगाडि बढेको छ, तर मानवता कहिलेकाहीँ पछाडि परेको अनुभूति हुन्छ।
धर्मलाई राजनीति र प्रदर्शनसँग जोड्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ, जबकि महागुरुले धर्मलाई आचरण र आत्मसंयमसँग जोड्न सिकाएका थिए।
उनका विचार आज पनि दिशानिर्देशक छन् —
• जब धर्मले विभाजन ल्याउँछ, त्यो अधर्म हुन्छ।
• जब प्रकृतिलाई नष्ट गरिन्छ, त्यो पाप हुन्छ।
• जब श्रमको सम्मान गरिँदैन, त्यो अन्याय हुन्छ।
उनको दर्शनमा पर्यावरण, समानता र सामाजिक न्यायका बीज निहित छन्।
त्यसैले फाल्गुनानन्दको शिक्षालाई आधुनिक नेपालको मूल्य–संविधानमा रूपान्तरण गर्नु आजको पुस्ताको जिम्मेवारी हो।
महागुरु फाल्गुनानन्द लिङदेन नेपाली समाजका यस्ता महान आत्मा हुन् जसले गुम्न लागेको धर्म, संस्कृति र चेतनालाई पुनःजीवन दिए।
उनी केवल किरातका गुरु होइनन्, सम्पूर्ण मानवताका शिक्षक हुन्।
उनले धर्मलाई मानवतासँग, संस्कृति लाई आत्मगौरवसँग र राष्ट्रलाई आध्यात्मिक एकतासँग जोडे।
आजको दिन, कार्तिक २५, उनको जन्मदिवस, केवल सम्झनाको दिन होइन — यो पुनःप्रतिबद्धताको दिन हो।
हामी सबैले आज प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ —
उनले देखाएको सत्य, श्रम र करुणाको बाटोमा हिँड्ने, आफ्नो धर्मलाई प्रदर्शन होइन, आचरणमा रूपान्तरण गर्ने।
किरातका महागुरु राष्ट्र विभूति फाल्गुनानन्द लिङदेनले देखाएको प्रकाशले हाम्रो समाजलाई अझ न्यायपूर्ण, समानतामूलक र आत्मनिर्भर बनोस् — यही हो आजको सन्देश, यही हो सम्पादकीयको सार।
“धर्म भनेको सत्यमा अडिनु हो, करुणामा बाँडिनु हो र प्रकृतिसँग बाँच्न जान्नु हो।” — महागुरु फाल्गुनानन्द लिङदेन
आजको दिन, हामी सबै नेपालीका लागि स्मरण र आत्मपरीक्षणको दिन हो —
हाम्रो धर्म, संस्कृति र मानवता जोगाउने प्रतिज्ञा गर्न फाल्गुनानन्दको प्रकाशमा फर्किने दिन।
