दमक । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको दोस्रो ठूलो पर्व तिहारअन्तर्गत आज आइतबार कात्तिक २२ गते देशभर श्रद्धा, भक्ति र उल्लासका साथ लक्ष्मीपूजा मनाइँदैछ । धन, ऐश्वर्य, वैभव, सुख, शान्ति र समृद्धिकी देवी माता लक्ष्मीको विशेष पूजा आराधना गरी यो पर्व मनाउने परम्परा छ ।
कात्तिक कृष्ण औँसीको साँझ मनाइने लक्ष्मीपूजालाई तिहारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिनमध्ये एक मानिन्छ । यस दिन बिहानैदेखि घर, आँगन, चोटा, कोठा, झ्यालढोका र पूजा कोठाको सरसफाइ गरी फूलमाला तथा बत्तीले घर सजाउने गरिन्छ । साँझ परेपछि घरका मूलढोकादेखि पूजा कोठासम्म दियो बालेर उज्यालो बनाइन्छ । धार्मिक विश्वासअनुसार सफा, सुन्दर र उज्यालो घरमा माता लक्ष्मीको बास हुन्छ ।
यस वर्ष तिथिको घटबढका कारण लक्ष्मीपूजा र कुकुर तिहार एकै दिन परेको छ । आज बिहान कृष्ण चतुर्दशी र त्यसपछि औँसी तिथि लाग्ने पञ्चाङ्गमा उल्लेख छ ।
लक्ष्मीपूजाको धार्मिक महत्व
हिन्दू धर्मशास्त्रमा माता लक्ष्मीलाई भगवान् विष्णुकी अर्धाङ्गिनी तथा धन, धान्य, ऐश्वर्य र सम्पन्नताकी अधिष्ठात्री देवीका रूपमा वर्णन गरिएको छ । लक्ष्मीलाई केवल भौतिक धनसम्पत्तिकी देवी मात्र नभई सुख, शान्ति, सद्बुद्धि, सौभाग्य र पारिवारिक कल्याण प्रदान गर्ने शक्तिका रूपमा समेत पूजा गरिन्छ ।
लक्ष्मीपूजाको दिन देवीलाई घरमा आमन्त्रण गर्दा परिवारमा धनधान्य वृद्धि हुने, आर्थिक संकट हट्ने र सुखसमृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ ।
यस दिन घरको मूलढोकामा चामलको पीठो वा रातो अबिरले लक्ष्मीका पाइला बनाउने चलन छ । यसलाई देवी लक्ष्मीलाई घरभित्र प्रवेश गराउन गरिएको प्रतीकात्मक स्वागतका रूपमा लिइन्छ । घरका झ्याल, ढोका, कौसी, आँगन र तुलसीको मठमा दियो बालेर अन्धकारमाथि उज्यालोको विजयको सन्देश दिइन्छ ।
धार्मिक मान्यतामा लक्ष्मीपूजाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको धनको सदुपयोग, परिश्रम, इमानदारी र सदाचार हो । धन प्राप्ति मात्र होइन, त्यसको उचित उपयोग र समाजको हितमा लगाउनु पनि लक्ष्मीको कृपा प्राप्त गर्ने मार्ग मानिन्छ ।
यसरी गरिन्छ लक्ष्मीपूजा
लक्ष्मीपूजाका लागि बिहानै घर तथा पूजास्थल सफा गर्ने गरिन्छ । घरको मूलढोका र आँगनलाई फूलमाला, तोरण तथा रंगोलीले सजाइन्छ । साँझ स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर पूजा गर्ने परम्परा छ ।
पूजाका लागि सामान्यतः आवश्यक पर्ने सामग्रीहरूमा माता लक्ष्मी र गणेशको तस्बिर वा मूर्ति, कलश, दियो, धूप, फूल, अक्षता, अबिर, चन्दन, फलफूल, मिठाई, नैवेद्य, पान, सुपारी, धान, चामल, सिक्का तथा गरगहना पर्दछन् ।
पूजाको विधि यस प्रकार छ :
१। घर तथा पूजास्थलको शुद्धीकरण स् बिहानै घरको सरसफाइ गरी साँझ पूजा गर्ने स्थानमा गंगाजल वा शुद्ध जल छर्केर पवित्र बनाइन्छ ।
२। गणेश र कलश स्थापना : पूजाको सुरुवातमा भगवान् गणेशको स्मरण गरी कलश स्थापना गरिन्छ । कुनै पनि शुभकार्य निर्विघ्न सम्पन्न होस् भनेर गणेशको पूजा गर्ने परम्परा छ ।
३। माता लक्ष्मीको स्थापना स् रातो वा पहेँलो कपडा बिछ्याएर त्यसमाथि माता लक्ष्मीको मूर्ति वा तस्बिर स्थापना गरिन्छ । साथै धनधान्य, सिक्का, गरगहना तथा घरको आर्थिक कारोबारसँग सम्बन्धित सामग्री राख्ने चलन छ ।
४। धूप, दीप र पुष्प अर्पण स् माता लक्ष्मीलाई फूल, अक्षता, चन्दन, धूप, दीप, फलफूल तथा मिठाई अर्पण गरिन्छ । त्यसपछि श्रद्धापूर्वक लक्ष्मी मन्त्र जप गरिन्छ ।
पूजाका क्रममा ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः मन्त्र उच्चारण गर्ने प्रचलन छ ।
५। आरती र प्रसाद वितरण स् पूजा सम्पन्न भएपछि माता लक्ष्मीको आरती गरी परिवारका सबै सदस्यले प्रसाद ग्रहण गर्छन् । घरमा सुख, शान्ति, आरोग्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ ।
६। दीपदान र लक्ष्मीको स्वागत स् घरका मूलढोका, झ्याल, आँगन, कौसी र तुलसीको मठमा दियो बालिन्छ । मूलढोकाबाट पूजा कोठासम्म लक्ष्मीका पाइला बनाएर देवीको स्वागत गरिन्छ ।
लक्ष्मीपूजामा धन र गरगहनाको विशेष महत्व
लक्ष्मीपूजाको दिन सुन, चाँदी, पैसा, गरगहना तथा व्यापार व्यवसायमा प्रयोग हुने लेखा सामग्रीको पूजा गर्ने चलन पनि छ । व्यापारी तथा व्यवसायीहरूले आफ्नो पसल, प्रतिष्ठान र कार्यालय सफा गरी विशेष पूजा गर्छन् ।
कतिपयले नयाँ बहीखाता सुरु गर्ने, नयाँ आर्थिक कारोबारको संकल्प गर्ने र वर्षभरको आम्दानी तथा खर्चको हिसाबकिताब व्यवस्थित गर्ने अवसरका रूपमा पनि यो दिनलाई लिने गर्छन् ।
लक्ष्मीपूजामा धनको पूजा गर्नुको अर्थ धनप्रतिको मोह मात्र नभई धनलाई परिश्रम, इमानदारी र सदुपयोगमार्फत आर्जन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश पनि हो ।
भैलो खेल्ने र दानदक्षिणा दिने परम्परा
लक्ष्मीपूजाको अर्को आकर्षण भैलो हो । साँझदेखि गाउँटोल तथा बस्तीमा महिला, युवती र बालबालिकाहरू समूह बनाएर घरघरमा भैलो खेल्ने परम्परा छ ।
भैलो खेल्ने समूहले परम्परागत गीत, नृत्य र सांस्कृतिक प्रस्तुति दिँदै घरधनीसँग दानदक्षिणा माग्ने गर्छन् । घरधनीले पनि आफ्नो गच्छेअनुसार पैसा, अन्न, फलफूल तथा अन्य सामग्री प्रदान गर्ने चलन छ ।
भैलोले आपसी सद्भाव, सामाजिक एकता, सहयोग र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश प्रवाह गर्छ । देउसीभैलो तिहारको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानसमेत हो ।
अन्धकारबाट उज्यालोतर्फको सन्देश
लक्ष्मीपूजा केवल धनसम्पत्ति प्राप्तिको कामना गर्ने धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन । यसले मानिसलाई आफ्नो घर, मन र समाजलाई सफा, उज्यालो र सकारात्मक बनाउन प्रेरित गर्छ ।
दियोको प्रकाशले अन्धकार हटाएझैँ मानिसको जीवनबाट अज्ञानता, निराशा, लोभ, ईर्ष्या र नकारात्मक सोच हटाउनुपर्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ ।
आजको बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा लक्ष्मीपूजाले आर्थिक अनुशासन, श्रमको सम्मान, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, सामाजिक सहयोग र मानवीय सद्भावलाई पनि स्मरण गराउँछ ।
धन कमाउनु मात्र ठूलो कुरा होइन, त्यसलाई इमानदारीपूर्वक आर्जन गर्नु, सही ठाउँमा खर्च गर्नु र विपन्न तथा असहायलाई सहयोग गर्नु नै समृद्धिको वास्तविक अर्थ हो भन्ने सन्देश लक्ष्मीपूजाले दिन्छ ।
