दशैं आउँदा नेपाली मनमा एउटा छुट्टै उज्यालो छाउँछ । वर्षभरिका दुःख, थकान र व्यस्ततालाई केहीबेर बिर्सिएर परिवारसँग बस्ने, मान्यजनको हातबाट टीका–जमरा ग्रहण गर्ने, आशीर्वाद लिने र आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसरका रूपमा हामी बडादशैंलाई मनाउँदै आएका छौँ । दुःखमा पनि खुसी खोज्न सिकाउने हाम्रा चाडपर्वमध्ये दशैंको स्थान अझ विशेष छ ।
दशैं केवल टीका, जमरा, नयाँ कपडा र मीठो खानाको पर्व होइन । यो पुनर्मिलनको पर्व हो, आशीर्वादको पर्व हो, सद्भाव र आत्मीयताको पर्व हो । आफूभन्दा ठूलाबाट शुभाशिष लिने, दैवी शक्तिसँग रोग–व्याधि हटोस्, परिवारमा सुख–शान्ति रहोस् र जीवनमा समृद्धि आओस् भन्ने कामना गर्ने हाम्रो परम्परा हो । विविध जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिले भरिएको नेपाली समाजलाई जोड्ने साझा भावनात्मक सेतुका रूपमा पनि दशैंलाई लिन सकिन्छ ।
तर यसपटकको दशैंको आकाशमा खुसीसँगै पीडाका बादल पनि छन् ।
अगस्ट २६ को विनाशकारी बाढीले नेपाललाई दिएको घाउ अझै ताजा छ । पछिल्लो सरकारी विवरणअनुसार त्यस विपत्तिमा १,४५५ जनाको मृत्यु भएको छ भने ५,२८५ जना अझै बेपत्ता छन् । करिब ३३ हजार मानिस प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन् र हजारौँ घरमा क्षति पुगेको छ । उद्धारको चरण सकिएर अहिले पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणतर्फ मुलुक अघि बढ्दैछ । त्यो तथ्यांक केवल संख्या होइन । हरेक अंकभित्र एउटा परिवार छ, एउटा घर छ, एउटा सपना छ, एउटा अधुरो दशैं छ ।
कतिपय परिवारका लागि यसपटक नयाँ कपडा किन्नुभन्दा सुरक्षित छानो खोज्नु ठूलो आवश्यकता बनेको छ । घरमा मासु र मिठाइको तयारी गर्नुपर्ने बेला कतिपय परिवार घर कसरी बनाउने, खेत कसरी जोगाउने र गुमेको आम्दानी कसरी फर्काउने भन्ने चिन्तामा छन् । बाढीले कृषि क्षेत्रलाई समेत गम्भीर असर पारेको छ । भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीबाट मात्रै १,६६९ हेक्टरमा लगाइएको धानबाली प्रभावित भएको र करिब ५,८४३ टन धान उत्पादनमा क्षति पुगेको प्रारम्भिक मूल्यांकन छ । कृषि बालीको क्षति करिब एक अर्ब नौ करोड रुपैयाँ बराबर अनुमान गरिएको छ । त्यसैले यसपटक हामीले दशैंको खुसी मनाउँदै गर्दा पीडामा रहेका नेपालीलाई पनि सम्झनुपर्छ ।
दशैं नजिकिँदै गर्दा बजारमा चहलपहल बढ्नु स्वाभाविक हो । कपडा, जुत्ता, खाद्यान्न, फलफूल, मासु, मिठाईदेखि यातायातसम्मको माग बढ्छ । तर आम्दानी त्यही अनुपातमा बढेको छैन । नेपाल राष्ट्र बैंकका पछिल्ला सूचकमा वार्षिक औसत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ३.०८ प्रतिशत देखिए पनि पछिल्लो एक महिनाको खाद्य तथा पेय पदार्थ मुद्रास्फीति ६.७७ प्रतिशत पुगेको छ । अर्थात् उपभोक्ताको दैनिक भान्सासँग जोडिएका वस्तुको मूल्यवृद्धिको दबाब अझै महसुस भइरहेको छ ।
वर्षभरि घरखर्च धान्न संघर्ष गर्ने परिवारका लागि दशैंको अतिरिक्त खर्च सामान्य कुरा होइन । बालबालिकाका लागि नयाँ कपडा, आफन्तका लागि दक्षिणा, गाउँ जाने यातायात, घरमा पाहुना र चाडपर्वका परिकार—यी सबै खर्च एकैपटक आउँछन् । कतिपय अभिभावक सन्तानको अनुहारमा खुसी देख्न ऋण लिन बाध्य हुन्छन् । चाड सकिएपछि त्यही ऋण तिर्न फेरि अर्को वर्षसम्म संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यसैले दशैंलाई खर्चको प्रतिस्पर्धा होइन, क्षमताअनुसार खुसी बाँड्ने पर्व बनाउनुपर्छ ।
सामाजिक सञ्जालले पनि हाम्रो चाडपर्वको शैली परिवर्तन गरिरहेको छ । अरूले लगाएको कपडा, खाएको परिकार, घुमेको ठाउँ र गरेको खर्चसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्ने प्रवृत्तिले अनावश्यक आर्थिक दबाब सिर्जना गर्छ । एउटा परिवारका लागि सामान्य देखिने खर्च अर्को परिवारका लागि ठूलो बोझ हुन सक्छ । दशैं अरूलाई देखाउने पर्व होइन, आफ्नालाई सम्झने पर्व हो ।
दशैं भन्नासाथ घर सम्झिन्छौँ । तर लाखौँ नेपालीका लागि घर फर्किने इच्छा भएर पनि फर्किन सम्भव छैन । रोजगारी, परिवारको भविष्य र आर्थिक बाध्यताका कारण नेपालीहरू संसारका विभिन्न मुलुकमा श्रम गरिरहेका छन् । उनीहरूले पठाएको पैसाले नेपालका हजारौँ घरमा चुलो बल्छ, बालबालिकाको पढाइ चल्छ र दशैंको खर्च जुट्छ । तर परिवारले टीका लगाइरहँदा उनीहरू काममा हुन्छन् ।
भिडियो कलमा देखिएको निधारको टीका र जमरा वास्तविक भेटको विकल्प बन्न सक्दैन । परिवारको खुसीका लागि आफ्नो खुसी परदेशमा छोडेका ती नेपाली श्रमिकलाई दशैंले सम्झनुपर्छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषणको योगदान पनि ठूलो छ । नेपाल राष्ट्र बैंकका पछिल्ला सूचकअनुसार कामदारको विप्रेषण कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३५.८ प्रतिशत बराबर रहेको छ ।
त्यसैले दशैंको शुभकामना दिँदा परदेशमा पसिना बगाइरहेका नेपालीको योगदानलाई बिर्सन मिल्दैन । दशैंमा हामीले खाने चामल, तरकारी, फलफूल र मासुको पछाडि किसानको पसिना हुन्छ । तर किसान आफैँले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
यस वर्ष धानको उत्पादन र भविष्यबारे मौसमको अनिश्चितताले चिन्ता थपेको छ । खाद्य तथा कृषि संगठनले २०२६ को धान उत्पादनको सम्भावनालाई मौसममा निर्भर र अनिश्चित रहेको उल्लेख गरेको छ । अघिल्लो वर्ष पनि नेपालको धान उत्पादन ५७ लाख टन अनुमान गरिएको थियो, जुन २०२४ को तुलनामा ४.२ प्रतिशत कम थियो । किसानले महँगो मल, बीउ, औषधि, मजदुरी र सिँचाइको लागत बेहोर्नुपर्छ । प्राकृतिक विपत्तिले बाली नष्ट गरिदिन्छ । बजारमा उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्छ, तर उत्पादन गर्ने किसानले त्यसको उचित हिस्सा नपाउने अवस्था दोहोरिइरहन्छ भने हाम्रो कृषि प्रणालीमाथि प्रश्न उठ्छ ।
दशैंको शुभकामना किसानको घरसम्म पुग्नुपर्छ । किसानको खेतमा हरियाली र घरमा चुलो बल्ने वातावरण बन्नुपर्छ ।
दशैंमा लाखौँ नेपाली सहरबाट गाउँ फर्किन्छन् । वर्षभरि परिवारबाट टाढा रहेका मानिसका लागि घर फर्किनु नै सबैभन्दा ठूलो खुसी हो । तर बाढीपहिरोपछि धेरै सडक र पुल प्रभावित भएका छन् । सेप्टेम्बरको अन्तिम सातामा मात्रै बाढी, पहिरो र भारी वर्षासँग सम्बन्धित सयौँ घटना भएका थिए र विभिन्न प्रमुख सडकखण्डमा यातायात प्रभावित भएको थियो ।
चाडपर्वको भीडमा यात्रुको बाध्यताको फाइदा उठाएर महँगो भाडा असुल्ने, क्षमताभन्दा बढी यात्रु राख्ने वा असुरक्षित सवारी चलाउने काम कुनै हालतमा स्वीकार्य हुनु हुँदैन । घर फर्किने हरेक नेपाली सुरक्षित रूपमा परिवारको बीचमा पुग्न पाउनु नै राज्यको पहिलो जिम्मेवारी हो । दशैंका बेला बजार अनुगमन अझ प्रभावकारी हुनुपर्छ । कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, कालोबजारी गर्ने, म्याद गुज्रिएका वस्तु बिक्री गर्ने, मूल्यसूची नराख्ने वा उपभोक्तालाई ठग्ने प्रवृत्तिमाथि कडा निगरानी आवश्यक छ ।
सरकारले बजार अनुगमनलाई औपचारिकता नबनाओस् । व्यवसायीले पनि चाडपर्वलाई उपभोक्ता ठग्ने अवसर नठानून् । उपभोक्ताले पनि सामान किन्दा मूल्य, गुणस्तर र म्याद जाँच्ने बानी बसालौँ । दशैंको बजारमा व्यापारीको व्यापार बढोस्, तर उपभोक्ताको पीडा बढाएर होइन ।
विपत्तिपछि राहत मात्र होइन, पुनःजीवन चाहिन्छ । प्राकृतिक विपत्ति प्रकृतिको घटना भए पनि त्यसबाट हुने क्षति कम गर्न राज्यको तयारी र पूर्वाधारको ठूलो भूमिका हुन्छ । जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित सडक तथा पुल, व्यवस्थित बस्ती विकास र प्रभावकारी विपद् व्यवस्थापनमा अब ढिलाइ गर्नु हुँदैन ।
विपत्ति आएपछि राहत बाँड्नु आवश्यक छ, तर राहतले मात्र जीवन पुनःस्थापित हुँदैन । घर गुमाएकालाई घर चाहिन्छ, खेती गुमाएकालाई उत्पादनको अवसर चाहिन्छ, व्यवसाय गुमाएकालाई पुनः उठ्ने आधार चाहिन्छ र रोजगारी गुमाएकालाई आयआर्जनको बाटो चाहिन्छ । बाढीपहिरो पीडितलाई दशैंको एउटा प्याकेट राहत दिएर हाम्रो दायित्व पूरा हुँदैन । उनीहरूको जीवनमा फेरि उज्यालो फर्किएसम्म राज्य र समाज दुवैको जिम्मेवारी जारी रहनुपर्छ ।
दशैं केवल आफू खुसी हुने पर्व होइन, अरूको दुःख बुझ्ने अवसर पनि हो । हाम्रो घरमा एक प्लेट खाना बढी पाक्छ भने त्यो छिमेकीसँग बाँड्न सकिन्छ । नयाँ कपडामा केही खर्च कम गरेर विपन्न बालबालिकालाई कपडा दिन सकिन्छ । अनावश्यक तडकभडक घटाएर विपत्तिमा परेका परिवारलाई सहयोग गर्न सकिन्छ । कसैको घरमा चुलो बलाउन सकिन्छ । यस्ता साना कामले कसैको जीवनमा ठूलो अर्थ राख्न सक्छ ।
दशैंको टीकाले निधार मात्र सजाउनु हुँदैन, सम्बन्ध पनि जोड्नुपर्छ । जमराले परम्परा मात्र धान्नु हुँदैन, नयाँ आशाको प्रतीक बन्नुपर्छ । पिङले मनोरञ्जन मात्र दिनु हुँदैन, दुःखबाट माथि उठ्ने साहस पनि दिनुपर्छ । हामीले खुसी मनाउँदा कसैको आँसु नबढोस् । हाम्रो उत्सव कसैको अभावमाथि उभिएको नहोस् ।
दशैं आउँछ, जान्छ । नयाँ कपडा पुराना हुन्छन् । भोजको स्वाद बिर्सिन्छ । बजारको चहलपहल सेलाउँछ । तर दुःखमा दिएको साथ, विपत्तिमा बढाएको हात र अभावमा बाँडेको मायाको सम्झना लामो समयसम्म रहन्छ । त्यसैले यसपटकको दशैंलाई महँगीसँग जुध्दै संयमित रूपमा, विपत्तिमा परेकालाई सम्झँदै मानवीय रूपमा र परिवारसँग आत्मीयता बाँड्दै मनाऔँ ।
शान्तिको कामना गर्दै एउटा उज्यालो दीप बालौँ । त्यो दीप हाम्रो घरका लागि मात्र होइन, अँध्यारोमा रहेका अरूका घरका लागि पनि बनोस् । बाढीपहिरोले घर गुमाएका परिवार, बेरोजगार युवा, दैनिक ज्यालादारी मजदुर, संघर्षरत किसान, विदेशमा पसिना बगाइरहेका नेपाली र जीवनसँग संघर्ष गरिरहेका हरेक नेपालीको आँगनमा दशैंको खुसी पुग्न सकोस् । दशैंको साँचो अर्थ महँगो सामानमा होइन, मनको सम्पन्नतामा छ । दशैंको साँचो खुसी ठूलो भोजमा होइन, बाँडिएको मायामा छ । र दशैंको साँचो विजय आफ्नो मात्र खुसीमा होइन, अरूको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्नुमा छ ।
यस वर्षको बडादशैं, शुभ दीपावली, नेपाल संवत् र छठ पर्वले हरेक नेपालीको घरमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र आशा ल्याओस् । विपत्तिमा परेकालाई नयाँ सुरुआत गर्ने शक्ति मिलोस् । महँगीले थिचिएका परिवारलाई राहत मिलोस् । परदेशमा रहेका नेपाली सुरक्षित रहून् । किसानका खेतमा हरियाली छाओस् । श्रमिकका हातमा रोजगारी रहोस् ।
कसैको घरमा चुलो ननिभोस्, कसैको आँखामा आँसु नझरोस् र हरेक नेपालीले आफ्नो सामथ्र्यअनुसार भए पनि सम्मान र आत्मीयतासहित दशैं मनाउन पाऊन् । यही हो—यस कलमीको बडादशैंको शुभकामना ।
