– : गोपाल गड्तौला :–
यता फोटवर्थ आएपछि हरेक साता कहिँ न कहिँ घुम्न जाने चलन नै बसेको छ । कहिले वाटागा पार्क त कहिले आसपासका ताल तलैया र पार्कहरु । अमेरिकाका ठुला मध्येको एउटा राज्य यो टेक्सासमा रहेका यी अनेक डुलफिर गर्ने ठेगानाहरुलाई म पुर्वी नेपालको झापा र मोरङमा रहेका त्यस्ता पर्यटकिय स्थलहरुसँग तुलना गर्न खोज्छु । उता झापाका दोमुखा, कचनकवल, जामुनखाडी, मोरङ्गका बेतना लगायतका ठाँउ म यहाँका घुमिनेस्थलहरुसँग तुलना गर्दछु । एउटा गज्जवको कुरा त के भने लाखौं मानिसको बसोबास भएका र दैनिक हजारौंको गन्तव्यस्थल बनेका यहाँका पार्कहरुमा किन फोहोरको रुपमा प्लास्टिक देखिँदैन भन्ने जिज्ञासाको जवाफ खोज्ने प्रयास गर्दछु । यहाँ कयौं किलोमिटर पैदल हिँडदा एक टुक्रा पनि प्लास्टिक भेटिदैन । मधु वा गुट्खा, विस्कुट वा चाउचाउको एकथान खोल कतै फँ्याकेको देखिन्न । तर बजारमा ति बस्तुको विक्रि भने भइरहेको हुन्छ । यहाँका हरेक जसो मार्टहरुमा सामान खरिद गर्दा हरेक एउटा बस्तुलाई अलग अलग प्लास्टिकको झोलामा हालेर दिने चलन छ । मतलव प्लास्टिकको प्रयोग यहाँ जहिँतहिँ हुन्छ र त्यो एकदमै ठुलो परिमाणमा पनि हुन्छ । तर सडकको पेटीमा हात थापेर बस्ने घरबारबिहिनले पनि प्लास्टिकका त्यस्ता खोल र झोलालाई तोकिएको ठाँउमा रहेका कन्टेनर वा डस्टविनमा हालिदिन्छन् । यो बानी यहाँ एकप्रकारको संस्कार वा भनौं सभ्यताको रुपमा बिकसित भइसकेको छ ।
म फर्किन्छु आफ्नै ठेगानामा, पश्चिम झापाको दमक चीयादोकान टोलस्थित मेरो घर नजिकैको कुलो वर्षायाममा फ्याँकिएका प्लास्टिकका झोला, चाउचाउ, विस्कुट, गुट्खा, औषधी आदिका खोल र अरु प्रयोग सकिएका प्लास्टिकले भरिएर पानी बग्न नै समस्या हुनेगर्दछ । अस्पतालहरुबाट निस्कने सिरिन्ज लगायतका फोहर बगेर खेतमा पुग्दा हलो जोत्नेहरुका खुट्टा र राँगागोरुलाई बिझेर दिएको सास्ती अलग्गै छ ।
हामीले घरबाट फोहोरको रुपमा मिल्काएको झोला हावाले कतै पु¥याँउछ, पानीमा बग्छ र अन्त्यमा जमिनमा पुगेर यताउती रहन्छ । त्यो ठाँउ सर्छ तर मक्किँदैन । खासमा प्लास्टिकले निकै लामो आयु लिएको हुन्छ । प्लास्टिक पुर्णरुपमा सड्न कम्तिमा पाँचसय वर्ष लाग्छ । आजको नेपालीको सरदर आयु ८० वर्ष रहेको छ । यस हिसावले हेर्दा हामीले फ्ँयाकेको कुनै प्लास्टिकले पुरा आयु बाँचेको हाम्रो आँउदो कम्तिमा साढे ६ पुस्तालाई पिरोल्छ । यसले जमिनको जति ठाँउ ओगट्छ त्यति ठाँउको उपादकत्व पक्का घटाँउछ । चरनमा गएका चौपायाले प्लास्टिक निलेर तीनको ज्यान रोगी बनाएको पनि देखिन्छ ।
हाम्रा गाँउघरका लागि मात्र होइन प्लास्टिक खासमा विश्व पर्यावरणको साझा चुनौती बनेको छ । मानव संसारमा यसको प्रयोग प्रारम्भ भएको भने धेरै भएको छैन । सन् १९५० सम्म त प्लास्टिकलाई विश्वले करिव करिव चिनेकै थिएन । अर्थात, त्यतिन्जेलसम्म प्लास्टिकको प्रयोग विश्वमा शुन्य हाराहारीमा थियो । तर आजको दिनमा हरेक वर्ष विश्वमा ४ सय ६० मिलियन मेट्रिक टन (४सय ६० अर्व किलोग्राम) प्लास्टिक उत्पादन हुन्छ । अनि यो क्रम दिनदिनै बढिरहेको छ ।
युरोपको सेफ फुड एडभोकेसी नामक संस्थाले गरेको एक अध्ययन अनुसार सन् २०२४ भरिमा मात्र प्रत्येक ब्यक्तिले २४ केजीका दरले फोहोर प्लस्टिक यस धर्तीलाई दिए । मतलव प्रत्येक ब्यक्तिका कारण सरदर वार्षिक २४ केजी प्लास्टिकजन्य फोहोर उत्पादन थपिरहेको छ ।
प्लास्टिकको उत्पादन तथ्यांकमा
वर्ष परिमाण
( मिलियन मे.टन)
१९५०—१९९० १००
१९९१—२००० २००
२००१—२०१० ३००
२०११—२०२० ४५०
हो, प्रयोगगर्न प्लास्टिक सजिलो छ । यसले एक हदसम्म जीवनलाई सजिलो पनि बनाएको छ । तर यसले पृथ्वीलाई दिनदिनै दुषित पनि त बनाइरहेको छ । कोठामा यसो हेरौं त, भित्तामा सजिएको फ्रेम, झुण्डिएको पंखा, खानाका बट्टा, पेयदेखि अत्तरका बोतल, दाँत माझ्नेदेखि भित्ता रंगाउने ब्रस, सस्तादेखि महँगा सबैखाले कपडाका टाँक, जुत्ता आदि अनेकौं सामग्री प्लास्टिकबाटै बनेका छन् । जीवनको अभिन्न अङ्ग नै बनिसकेकोछ प्लास्टिक । काँटी प्लास्टिककै छ, कण्डम प्लास्टिककै छ । बच्चाका खेलौनादेखि मोटरका पार्ट्स पनि प्लास्टिकबाटै बनेका । यसो भनौं, प्लास्टिकबिना हाम्रो जीवन केहिमिनट पनि अघि बढाउन करिव करिव असम्भव छ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघ वातावरणीय कार्यक्रम अन्तरगत रहनेगरि सन् २०२२को मार्चमा जारी प्लास्टिक प्रयोग घटाउने महासन्धी ( UN plastic treety ) मा हालसम्म राष्ट्रसंघका १सय ७५ मुलुकहरुले हस्ताक्षर गरिसकेका छन् । उक्त महासन्धीमा प्लास्टिकको पुन प्रयोग र कम प्रयोगमा जोड दिइएको छ । जस अनुसार प्लास्टिकबाट बनेको बस्तुलाई त्यहि रुपमा दोस्रोपटक प्रयोग गरेर, फरक स्वरुपमा ढालेर ( Recycle)प्रयोग गरेर र प्रयोग नै कम गरेर प्लास्टिकजन्य प्रदुषण कम गर्न सकिन्छ । तर अध्ययनहरुले भट्टीमा पगालेर प्लास्टिकको धेरैपटक प्रयोग गरिने प्लास्टिकको मात्र निकै नै कम छ । हरेक वर्ष १० प्रतिशत मात्र प्लास्टिक त्यसरी पुन प्रयोगमा आइरहेको छ । यो तथ्यले प्लास्टिकको प्रयोग पुर्णरुपमा बर्जित गर्न असम्भव रहेको दर्शाउँछ ।
तर सचेतनाको स्तर उठ्ने हो भने प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्न सकिन्छ । एकपटक प्रयोग गरिएको प्लास्टिकको झोला वा बट्टा दोस्रोपटक प्रयोग गर्न त नसकिने होइन । कुनै सामान खरिदगर्न बजार जाँदा झोला मात्र बोकियो भने घरमा प्लास्टिक भित्रिने मात्रामा कमि आँउछ । अनि, यो चलन बढाँउदै लगियो भने प्रदुषणको बोझा कम गर्न सकिन्छ ।
यहाँका कत्तिपय पार्कहरुले प्लास्टिकजन्य सामग्री ति स्थलहरुमा फ्ँयाकेमा पाँचसय अमेरिकी डलरसम्म जरिवाना तोकिएको सुचना पनि टाँसेका हुन्छन् । यसले प्लास्टिकसृजित फोहोर नियन्त्रणमा निकायहरुमा देखिएको उच्च सम्वेदनशिलता दर्शाउँछ । अमेरिकाले सन् २०२४मा प्लास्टिकसृजित प्रदुषण रोकथामका लागि राष्ट्रिय रणनीति तय गरेको छ । उक्त रणनीतिमा सन् २०४० सम्ममा जमिन र समुद्रमा प्लास्टिकको प्रदुषण नियन्त्रण गर्न विभिन्न विधि अवलम्बन गर्ने निधो गरेको छ । जस अन्तरगत, प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्दैजाने, फोहोर उत्पादनको मात्रा घटाउने, उत्पादित बस्तुको आकार वातावरण अनुकुल बनाउने, फोहोर ब्यवस्थापनका नयाँ विधि अवलम्बन गर्दैजाने, पानी बग्ने ठाँउ खुल्ला गर्ने साथै समुद्रमा अन्य बस्तुको भार कम गर्ने जस्ता कुरा उल्लेख छन् ।
नेपालजस्ता तेस्रो विश्वका कम विकसित मुलुकका लागि प्लास्टिक झन बढि टाउको दुखाईको विषय बनेको छ । खासमा हरेक ब्यक्ति, घर, टोल आदिबाट फेहोरको रुपमा उत्पादन भइरहेको छ । अर्थात ति ठेगानाहरु नै प्लास्टिक प्रदुषणका स्रोत हुन । यसकारण यीनै ठाँउबाट प्लास्टिकको बेहिसाव प्रयोग कमगर्दै लैजानु नै हाललाई प्लास्टिकजन्य फोहोरको मात्रा कमगर्न सम्भव उपाय देखिन्छ ।
तश्विरहरु
१, दमकको बेलडाँगी रोडमा फोहोर प्लास्टिक ।
२, वाटागु पार्कको सिमसार खण्ड र पानीको फोहोरा ।
