कुनै पनि देशको भविष्य कस्तो हुने भन्ने कुरा धेरै हदसम्म त्यस देशको नेतृत्व कस्तो छ भन्ने कुरामा निर्भर रहन्छ । नेतृत्व केवल पदमा बस्ने व्यक्ति होइन, नेतृत्व भनेको समाजलाई सही दिशा दिने, जनताको भावना बुझ्ने, समस्याको समाधान खोज्ने र भविष्यप्रति आशा जगाउने जिम्मेवारी हो । इतिहास साक्षी छ, दूरदर्शी, इमानदार र जनताप्रति उत्तरदायी नेतृत्वले राष्ट्रलाई समृद्धिको बाटोमा अगाडि बढाएको छ भने स्वार्थ, अहंकार र सत्तामोहमा डुबेको नेतृत्वले देशलाई पछाडि धकेलेको छ । त्यसैले आजको बदलिँदो राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिवेशमा हामीले गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्ने विषय हो– अबको नयाँ नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ? आज नेपाली समाज परिवर्तनको एउटा महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ ।
जनतामा पुरानो राजनीतिक कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ । वर्षौँदेखि सुनिँदै आएका आश्वासन, अधुरा प्रतिबद्धता, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, राजनीतिक अस्थिरता र कमजोर सुशासनले आम नागरिकमा निराशा पैदा गरेको छ । देशमा सम्भावना हुँदाहुँदै पनि लाखौँ युवाहरू रोजगारी र भविष्यको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन् । गाउँघरमा श्रम गर्ने जनशक्तिको अभाव हुँदै गएको छ । किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन् । विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा खोजिरहेका छन् । बिरामीले सहज र सुलभ स्वास्थ्य सेवा पाउन संघर्ष गर्नुपरेको छ । यस्ता समस्या समाधान गर्न अब सामान्य राजनीतिक परिवर्तनले मात्र पुग्दैन, सोच, संस्कार, कार्यशैली र नेतृत्व क्षमतामा आमूल परिवर्तन आवश्यक छ ।
१. अबको नेतृत्व इमानदार र नैतिकवान् हुनुपर्छ । नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको इमानदारी हो । जनताले आफ्नो नेतृत्वप्रति विश्वास गर्न सक्ने वातावरण निर्माण हुनुपर्छ । भ्रष्टाचार, कमिसन, नातावाद, कृपावाद र व्यक्तिगत स्वार्थबाट मुक्त नेतृत्व आजको आवश्यकता हो ।
सार्वजनिक पद र जिम्मेवारीलाई व्यक्तिगत सम्पत्ति आर्जन गर्ने माध्यम बनाउने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ । राज्यको स्रोत र साधन जनताको हितमा प्रयोग हुनुपर्छ । आफू र आफ्ना नजिकका मानिसका लागि होइन, सम्पूर्ण नागरिकका लागि काम गर्न सक्ने नेतृत्व हुनुपर्छ । इमानदारी भाषणमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ ।
२. जनताको दुःख, पीडा र भावना बुझ्ने नेतृत्व हुनुपर्छ । नेतृत्व भनेको जनताभन्दा माथि बसेर आदेश दिने पद होइन, जनतासँगै उभिएर उनीहरूका समस्या समाधान गर्ने जिम्मेवारी हो । चुनावका बेला मात्र जनताको घरदैलोमा पुग्ने र चुनाव जितेपछि जनतालाई बिर्सिने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ । गाउँका किसान, मजदुर, शिक्षक, विद्यार्थी, व्यवसायी, बेरोजगार युवा र विपन्न नागरिकका समस्यालाई नजिकबाट बुझ्ने नेतृत्व चाहिन्छ । जनताको गुनासो सुन्ने, आलोचनालाई स्वीकार गर्ने र समस्याको समाधानका लागि तत्काल पहल गर्ने नेतृत्व नै वास्तविक जननेता बन्न सक्छ ।
३. युवाको भविष्यलाई प्राथमिकतामा राख्ने नेतृत्व हुनुपर्छ ।
आज देशको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक युवाशक्तिको पलायन हो । देशमा रोजगारी र अवसरको अभावका कारण दक्ष तथा शिक्षित युवा विदेशिन बाध्य छन् । आफ्नै देशमा केही गर्ने सपना बोकेका युवाले पनि उचित वातावरण पाउन सकेका छैनन् । अबको नेतृत्वले युवालाई केवल चुनावी नारा र राजनीतिक भीडका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन । उनीहरूको क्षमता, सीप, ज्ञान, प्रविधि र सिर्जनशीलतालाई देश निर्माणमा उपयोग गर्नुपर्छ । स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने, उद्योगधन्दा स्थापना गर्ने, कृषि र पर्यटन क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खोज्ने तथा युवा उद्यमीलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक छ । युवाले आफ्नो भविष्य विदेशमा होइन, आफ्नै देशमा देख्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै नयाँ नेतृत्वको प्रमुख जिम्मेवारी हुनुपर्छ ।
४. शिक्षा र स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धिको आधार गुणस्तरीय शिक्षा र स्वस्थ नागरिक हुन् । शिक्षालाई केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम बनाउनु हुँदैन । व्यावहारिक, सीपमूलक, प्रविधिमैत्री र रोजगारमुखी शिक्षा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । सरकारी विद्यालयको गुणस्तर सुधार गर्नुपर्छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएकै कारण कुनै पनि बालबालिका शिक्षाबाट वञ्चित हुनुहुँदैन । त्यसैगरी स्वास्थ्य सेवा धनी र गरिबबीच विभाजित हुनुहुँदैन । प्रत्येक नागरिकले सहज, सुलभ र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा पाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ । शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा हुने व्यापारिकरण, अनियमितता र लापरवाही नियन्त्रण गर्न सक्ने नेतृत्व आवश्यक छ ।
५. भ्रष्टाचार र बेथितिविरुद्ध कठोर बन्न सक्ने नेतृत्व हुनुपर्छ ।
हाम्रो देशको विकासमा बाधक बनेका प्रमुख समस्यामध्ये भ्रष्टाचार, अनियमितता र कमजोर कार्यान्वयन पनि हुन् । योजना बन्छन् तर समयमै सम्पन्न हुँदैनन् । बजेट विनियोजन हुन्छ तर त्यसको सही सदुपयोग हुँदैन । विकासका नाममा हुने अनियमितताले जनताको करको दुरुपयोग भइरहेको छ । अबको नेतृत्वले भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलताको नीति अपनाउनुपर्छ । भ्रष्टाचार गर्ने व्यक्ति जुनसुकै दल, पद वा शक्तिसँग सम्बन्धित भए पनि कानुनी कारबाहीको दायरामा आउनुपर्छ । कानुनभन्दा माथि कोही छैन भन्ने मान्यतालाई व्यवहारमै स्थापित गर्नुपर्छ ।
६. दूरदर्शी र विकासमुखी सोच भएको नेतृत्व हुनुपर्छ । देशको विकास एक दिन वा एक वर्षमा सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि दीर्घकालीन सोच, स्पष्ट योजना र निरन्तरता आवश्यक हुन्छ । नेतृत्वले आजको समस्या समाधान गर्ने मात्र होइन, आगामी पुस्ताको भविष्यलाई समेत ध्यानमा राख्नुपर्छ । कृषि आधुनिकीकरण, औद्योगिकीकरण, पर्यटन प्रवद्र्धन, जलविद्युत् विकास, सूचना प्रविधि र पूर्वाधार निर्माणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । विकास राजधानी र ठूला सहरमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन । दुर्गम गाउँ पिछडिएका क्षेत्र र सीमान्तकृत समुदायसम्म विकासका अवसर पुग्नुपर्छ । देशको प्रत्येक भूभागले समान रूपमा विकासको अनुभूति गर्न पाउनुपर्छ ।
७. सबैलाई समेट्न सक्ने समावेशी नेतृत्व हुनुपर्छ । नेपाल विविध जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराले भरिएको सुन्दर देश हो । यस्तो विविधतालाई विभाजनको आधार होइन, राष्ट्रिय एकताको शक्ति बनाउन सक्ने नेतृत्व चाहिन्छ । महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा पिछडिएका समुदायको समान सहभागिता र अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्छ । कुनै पनि नागरिकले आफू विभेदमा परेको अनुभूति गर्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन । अवसर र अधिकारमा समानता कायम गर्दै सबैलाई राष्ट्र निर्माणको साझा यात्रामा सहभागी गराउनुपर्छ ।
८. लोकतान्त्रिक संस्कार र आलोचना सहन सक्ने क्षमता हुनुपर्छ ।
साँचो नेतृत्वले आफ्नो प्रशंसा मात्र सुन्न चाहँदैन, आलोचना पनि सुन्न सक्छ । आलोचनालाई व्यक्तिगत दुश्मनीका रूपमा होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिन सक्नुपर्छ । फरक विचार राख्ने नागरिक, सञ्चारमाध्यम, बुद्धिजीवी र राजनीतिक दललाई सम्मान गर्नुपर्छ । लोकतन्त्रमा प्रश्न उठाउनु अपराध होइन, नागरिकको अधिकार हो भन्ने कुरा नेतृत्वले बुझ्नुपर्छ । आफ्नो निर्णय गलत भए सच्याउन सक्ने, आवश्यक पर्दा जिम्मेवारी लिन सक्ने र पारदर्शी रूपमा जनतालाई जवाफ दिन सक्ने नेतृत्व आवश्यक छ ।
९. नयाँ प्रविधि र विश्व परिवेश बुझ्ने आधुनिक नेतृत्व हुनुपर्छ । आज संसार विज्ञान, प्रविधि र डिजिटल अर्थतन्त्रको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सूचना प्रविधि, डिजिटल सेवा र नवप्रवर्तनले विकासका नयाँ ढोका खोलिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा पुरानै सोच र परम्परागत कार्यशैलीमा सीमित भएर देशलाई अगाडि बढाउन सकिँदैन । सरकारी सेवा प्रवाहलाई डिजिटल र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । सूचना प्रविधिमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नुपर्छ । विश्वका सफल अभ्यासबाट सिक्दै नेपालको आवश्यकता र सम्भावनाअनुसार नयाँ योजना निर्माण गर्न सक्ने अध्ययनशील र आधुनिक नेतृत्व चाहिन्छ ।
१०. सत्ता र पदभन्दा राष्ट्रहितलाई माथि राख्ने नेतृत्व हुनुपर्छ । राजनीति व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम होइन, समाज परिवर्तन गर्ने जिम्मेवारी हो । पद प्राप्तिका लागि गठबन्धन, गुटबन्दी र शक्ति संघर्षमा समय बिताउने प्रवृत्तिभन्दा माथि उठ्नुपर्छ । देशलाई आवश्यक पर्दा व्यक्तिगत र दलीय स्वार्थ त्यागेर राष्ट्रिय हितमा निर्णय लिन सक्ने नेतृत्व चाहिन्छ । राजनीतिक प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ, तर राष्ट्रको भविष्यसँग खेलबाड हुनुहुँदैन ।सरकार फेरिए पनि राष्ट्रिय विकासका महत्त्वपूर्ण योजना र नीतिमा निरन्तरता हुनुपर्छ ।
११. कृषि, पर्यटन र उद्योगलाई आर्थिक समृद्धिको आधार बनाउनुपर्छ । नेपाल प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक सम्पदा र भौगोलिक विविधताले सम्पन्न देश हो । यहाँ कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, जडीबुटी र साना तथा मझौला उद्योगका प्रशस्त सम्भावना छन् । तर सम्भावनालाई व्यवहारमा परिणत गर्न सकिएको छैन । किसानलाई आधुनिक प्रविधि, मल, बीउ, सिँचाइ र बजारको व्यवस्था गर्नुपर्छ । पर्यटन क्षेत्रको पूर्वाधार विकास गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको पहिचान विस्तार गर्नुपर्छ । स्थानीय स्रोत र सीपमा आधारित उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई क्रमशः उत्पादनमुखी र आत्मनिर्भर बनाउने स्पष्ट दृष्टिकोण नेतृत्वमा हुनुपर्छ ।
१२. नेतृत्वमा जिम्मेवारी, अनुशासन र परिणाम देखाउने क्षमता हुनुपर्छ । अब जनताले केवल प्रतिबद्धता र भाषण सुन्न चाहेका छैनन् । उनीहरू परिणाम चाहन्छन् । कुनै जिम्मेवारी पाएपछि त्यसको स्पष्ट लक्ष्य, समयसीमा र उपलब्धि देखाउन सक्ने नेतृत्व हुनुपर्छ । काम समयमा सम्पन्न नगर्ने, असफलताको जिम्मेवारी अरूमाथि थोपर्ने र आफ्नो कमजोरी लुकाउने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ । नेतृत्वले आफ्नो कामको नियमित मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ र जनतासामु प्रगतिको विवरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ । जिम्मेवारीसँगै जवाफदेहिता पनि अनिवार्य हुनुपर्छ । पुस्तान्तरण मात्र होइन, सोच र संस्कारको रूपान्तरण आवश्यक
आज समाजमा नयाँ पुस्ताको नेतृत्वको चर्चा व्यापक रूपमा भइरहेको छ । युवाको सहभागिता र नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको प्रवेश सकारात्मक पक्ष हो । तर नेतृत्व परिवर्तन भनेको केवल उमेर र अनुहार परिवर्तन हुनु मात्र होइन । नयाँ पुस्तामा पनि पुरानै अहंकार, स्वार्थ, गुटबन्दी, भ्रष्टाचार र सत्तामोह दोहोरियो भने त्यसले अपेक्षित परिवर्तन ल्याउन सक्दैन । त्यसैले नयाँ नेतृत्वमा नयाँ विचार, नयाँ कार्यशैली, नयाँ राजनीतिक संस्कार र स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण हुनुपर्छ । पुरानो पुस्तासँग रहेको अनुभव र नयाँ पुस्तासँग रहेको ऊर्जा, प्रविधि तथा सिर्जनशीलतालाई जोड्न सक्नुपर्छ । अनुभवलाई अस्वीकार गर्ने र नयाँ सोचलाई बेवास्ता गर्ने दुवै प्रवृत्ति गलत हुन् ।
देश निर्माणका लागि पुस्ताबीच प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य र जिम्मेवारीको उचित हस्तान्तरण आवश्यक छ । जनताले पनि नेतृत्व छनोट गर्दा सचेत हुनुपर्छ । नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ भन्ने प्रश्नसँगै नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । लोकतन्त्रमा जनताले आफ्नो मतमार्फत नेतृत्व छनोट गर्छन् । त्यसैले अब हामीले जात, धर्म, क्षेत्र, नाता, व्यक्तिगत सम्बन्ध, क्षणिक प्रलोभन वा भावनात्मक नाराका आधारमा नेतृत्व छनोट गर्नु हुँदैन । उम्मेदवारको विगतको काम, इमानदारी, क्षमता, विचार, दृष्टिकोण र भविष्यको योजनालाई आधार बनाउनुपर्छ । हामीले प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ– उसले विगतमा के ग¥यो? जनताका लागि कति काम ग¥यो? उसको सोच कस्तो छ? देशको अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुशासनबारे उसको योजना के छ? उसले बोलेको कुरा व्यवहारमा उतार्न सक्छ कि सक्दैन? यस्ता प्रश्नको जवाफ खोजेर मात्र नेतृत्व छनोट गर्ने राजनीतिक चेतना विकास गर्नुपर्छ ।
किनकि कमजोर नेतृत्व जन्मिनुमा नेतृत्वको कमजोरी मात्र होइन, सचेत नागरिक चेतनाको अभाव पनि जिम्मेवार हुन सक्छ । त्यसैले जनताले पनि आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य र जिम्मेवारी बुझ्न आवश्यक छ ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा ः अब देशलाई नयाँ अनुहार मात्र होइन, नयाँ विचार र नयाँ संस्कार चाहिएको छ । समय परिवर्तन भएको छ । नागरिकको चेतना बढेको छ । नयाँ पुस्ताले अब पुरानै आश्वासन, पुरानै बहाना र पुरानै राजनीतिक संस्कार स्वीकार गर्न चाहँदैन । जनताको अपेक्षा स्पष्ट छ– देशमा सुशासन हुनुपर्छ, भ्रष्टाचार रोकिनुपर्छ, रोजगारी सिर्जना हुनुपर्छ, शिक्षा र स्वास्थ्य सहज हुनुपर्छ, विकास गाउँगाउँमा पुग्नुपर्छ र प्रत्येक नागरिकले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनुपर्छ । अबको नयाँ नेतृत्वले जनताको विश्वासलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति ठान्नुपर्छ । सत्तालाई अवसर होइन, जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ । आलोचनालाई शत्रुता होइन, सुधारको आधार मान्नुपर्छ । राजनीति व्यक्तिगत लाभको माध्यम होइन, राष्ट्र निर्माणको अभियान बन्नुपर्छ । जनताको आँखामा आशा, मनमा विश्वास र जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्ने नेतृत्व नै आजको आवश्यकता हो ।
हामीलाई यस्तो नेतृत्व चाहिएको छ, जसले देशको माटो र जनताको पीडा बुझोस् । जसले किसानको पसिनाको मूल्य बुझोस्, मजदुरको श्रमको सम्मान गरोस्, युवाको सपनालाई सम्बोधन गरोस्, महिलाको आत्मसम्मानको रक्षा गरोस् र गरिब तथा विपन्न नागरिकको जीवनमा परिवर्तन ल्याउन सकोस् । यस्तो नेतृत्व चाहिएको छ, जसले कुर्सीमा बसेर शासन गर्ने होइन, जनतासँगै उभिएर सेवा गर्ने संस्कार विकास गरोस् ।
अबको नेतृत्वले इतिहासको बहाना बनाएर वर्तमानको जिम्मेवारीबाट भाग्नु हुँदैन । विगतका कमजोरी देखाएर भविष्यको सम्भावना रोक्नु हुँदैन । देश बदल्ने कुरा भाषणमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ । हामीलाई नयाँ अनुहार मात्र होइन, नयाँ सोच चाहिएको छ । नयाँ पुस्ता मात्र होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार चाहिएको छ । नयाँ नारा मात्र होइन, नयाँ कार्ययोजना चाहिएको छ । आश्वासन मात्र होइन, परिणाम चाहिएको छ । सत्ता र शक्तिको प्रतिस्पर्धा होइन, देश निर्माणको प्रतिबद्धता चाहिएको छ । अन्ततः देशको भविष्य कुनै एक नेता, दल वा पुस्ताको मात्र जिम्मेवारी होइन । यो सम्पूर्ण नागरिकको साझा दायित्व हो । तर त्यस साझा दायित्वलाई सही दिशामा अघि बढाउन सक्ने दूरदर्शी, इमानदार, सक्षम र जनउत्तरदायी नेतृत्व अपरिहार्य छ । अब समय आएको छ– व्यक्ति पूजा होइन, विचारको सम्मान गर्ने; अन्धसमर्थन होइन, कामको मूल्याङ्कन गर्ने; पदको राजनीति होइन, सेवाको राजनीति गर्ने र स्वार्थको राजनीति होइन, राष्ट्र निर्माणको राजनीति गर्ने ।
किनकि देश परिवर्तनको सुरुवात नेतृत्वको सोचबाट हुन्छ, त्यसलाई सफल बनाउने शक्ति जनताको एकता, सचेतना र सहभागितामा हुन्छ । अबको नयाँ नेतृत्वले यही विश्वासलाई आत्मसात् गर्दै समृद्ध, आत्मनिर्भर, सुशासनयुक्त, न्यायपूर्ण र सम्मानित नेपालको निर्माणमा आफूलाई समर्पित गर्न सक्नुपर्छ ।
देशलाई अब नेता होइन, नेतृत्व चाहिएको छ; शासक होइन, सेवक चाहिएको छ; आश्वासन होइन, परिणाम चाहिएको छ । यही नै आजको समयको माग हो र भोलिको समृद्ध नेपालको आधार पनि हो ।आगामी नयाँ नेतृत्व युवाहरूकै हातमा हुनैपर्छ किनकि अब यो देश बयोबृद्द नेताका हातमा पर्नुहुन्न । सबलाइ चेतना भया ।

Author

You may also like