विमल लामिछाने
दमक/ आज देशभरका दशैंघरमा फूलपाती भित्र्याईँदैछ । नेपालीहरूको महान् पर्व बडादसैँअन्तर्गत फूलपातीदेखि विजयादशमीसम्म झापाको दमकसहित पूर्वी तराईका विभिन्न बस्तीमा धार्मिक आस्था, पारिवारिक मिलन, परम्परागत पूजाआजाले दसैँको रौनक थपिने गरेको छ । तर, विगत वर्षहरुमा झै यो वर्ष दशैंको उत्साह छैन ।
पश्चिममा भएको वाढीपहिरो र देशका विभिन्न ठाउँमा भएका दुर्घटनाहरुले धेरै मान्छेको मन कुँडिएको छ । धेरै परिवार घरवारविहिन छन् । तथापी पनि दुर्गा भवानीको आराधना, फूलपाती भित्र्याउने परम्परा, महाअष्टमी र महानवमीका विशेष अनुष्ठान तथा विजयादशमीमा टीका–जमरा ग्रहण गर्दै मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने चलनले दसैँलाई धार्मिक पर्वसँगै सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक बनाएको छ ।
शास्त्रीय मान्यताअनुसार आश्विन शुक्ल पक्षमा मनाइने नवरात्र तथा बडादसैँलाई असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा लिइन्छ । देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा आराधना गरिने यस पर्वमा शक्ति, साहस, समृद्धि र कल्याणको कामना गरिन्छ । घटस्थापनाका दिन स्थापना गरिएको जमरा विजयादशमीमा टीकासँगै ग्रहण गर्ने परम्पराले कृषि, प्रकृति र धार्मिक आस्थाबीचको सम्बन्धसमेत उजागर गर्छ । फूलपातीका दिन घरघरमा शुभ वनस्पति तथा पूजासामग्री भित्र्याएर दसैँघरमा स्थापना गर्ने र देवीको आराधना गर्ने चलन छ ।
दमक तथा आसपासका बस्तीमा पनि परिवार र समुदायअनुसार फूलपाती भित्र्याउने, घर तथा पूजास्थल सफा गर्ने, पूजापाठ गर्ने र दसैँको तयारीलाई तीव्र बनाउने गरिन्छ । रोजगारी, अध्ययन तथा व्यापारका सिलसिलामा घरबाहिर रहेका सदस्यहरू फर्कन थालेसँगै बजार र बस्तीमा चाडपर्वको चहलपहल बढ्ने गरेको छ ।
दसैँको आठौँ दिन महाअष्टमी र नवौँ दिन महानवमीमा देवी दुर्गाको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ । शक्तिपीठ तथा घरका दसैँघरमा पूजापाठ, भोग, प्रसाद र अन्य धार्मिक विधि सम्पन्न गर्ने परम्परा छ । कतिपय परिवार तथा समुदायमा परम्पराअनुसार बलि दिने चलन रहे पनि अन्य परिवारले फलफूल, नरिवल तथा शाकाहारी सामग्री चढाएर पूजा गर्ने गर्छन् । महानवमीका दिन कतिपय समुदायमा घरायसी औजार, कृषि उपकरण, सवारीसाधन तथा काममा प्रयोग हुने सामग्रीको पूजा गर्ने परम्परासमेत छ । यसले श्रम, सीप र जीविकोपार्जनका साधनप्रति सम्मान प्रकट गर्ने सांस्कृतिक अर्थ बोकेको छ । दमक क्षेत्रका मन्दिर तथा स्थानीय पूजास्थलमा दसैँका अवसरमा श्रद्धालुहरू दर्शन, पूजा र प्रसाद ग्रहणका लागि पुग्ने गर्छन् । यस्ता धार्मिक गतिविधिले समुदायमा आस्था, सहकार्य र सामाजिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन मद्दत पु¥याउने गरेको छ ।
दसैँको दशौँ दिन विजयादशमीलाई पर्वको मुख्य दिनका रूपमा लिइन्छ । यस दिन शुभसाइतअनुसार देवीको प्रसादस्वरूप टीका र जमरा ग्रहण गरी परिवारका ज्येष्ठ सदस्य तथा मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने परम्परा छ । रातो टीका, पहेँलो जमरा, दक्षिणा र आशीर्वचनले पारिवारिक सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने विश्वास गरिन्छ । दमकमा बसोबास गर्ने विभिन्न जिल्लाका परिवार तथा समुदायका सदस्यहरू विजयादशमीका अवसरमा एकै ठाउँमा भेला हुने, घरपरिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका लगाउने र आफन्तकहाँ पुगेर आशीर्वाद लिने गर्छन् । वैदेशिक रोजगारी वा अन्य कारणले घर फर्कन नसकेका सदस्यसँग फोन तथा प्रविधिमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने प्रवृत्तिसमेत बढ्दो छ । यसले बदलिँदो जीवनशैलीबीच पनि दसैँको भावनात्मक महत्त्व कायम रहेको देखाउँछ ।
बहुजातीय तथा बहुसांस्कृतिक पहिचान बोकेको झापामा दसैँको स्वरूप एउटै समुदायमा सीमित छैन । दमक र आसपासका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, तामाङ, राई, लिम्बू, राजवंशी, ताजपुरिया, गनगाई, धिमाल, सन्थाललगायतका समुदायका मानिसले आ–आफ्नो धार्मिक आस्था, पारिवारिक संस्कार र सांस्कृतिक पहिचानअनुसार पर्व मनाउने गरेका छन् ।
ब्राह्मण तथा क्षेत्री समुदायका धेरै परिवारमा दुर्गा पूजा, टीका–जमरा र मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन प्रमुख रूपमा देखिन्छ भने अन्य समुदायमा पनि पारिवारिक तथा स्थानीय परम्पराअनुसार दसैँ मनाउने अभ्यास पाइन्छ । सबै समुदायको पूजा विधि र रीतिरिवाज एउटै नहुने भएकाले उनीहरूको मौलिक परम्परालाई सम्मान गर्नु आवश्यक छ । झापाका सन्थाल समुदायमा परम्परागत नृत्य, ढोल तथा अन्य बाजागाजासहित सामूहिक सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन हुने गरेको छ । त्यस्तै, जिल्लाका विभिन्न आदिवासी तथा तराईका समुदायका भाषा, भेषभूषा, लोकसंस्कृति र सामाजिक संस्कारले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक विविधतालाई समृद्ध बनाएका छन् ।
दमकजस्तो तीव्र रूपमा सहरीकरण भइरहेको क्षेत्रमा विभिन्न भूगोल, जातजाति र समुदायका मानिसहरू एकै ठाउँमा बसोबास गर्छन् । यस्तो अवस्थामा बडादसैँले धार्मिक आस्था र व्यक्तिगत परम्पराको सम्मान गर्दै आपसी सद्भाव, सहिष्णुता र सामाजिक एकता बलियो बनाउने अवसर प्रदान गर्छ । घरको सरसफाइ, परिकारको तयारी, पाहुनाको स्वागत, बालबालिकालाई संस्कारबारे जानकारी गराउने तथा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्ने अभ्यासले पर्वको सामाजिक महत्व बढाउँछ । पर्व मनाउने क्रममा अनावश्यक खर्च र देखासिकीभन्दा परिवारको सामथ्र्यअनुसार उत्सव मनाउने, ज्येष्ठ नागरिक तथा असहायलाई सहयोग गर्ने र सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्ने सन्देश पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
