चार दिनसम्म कठोर व्रत र सूर्यदेव तथा षष्ठी देवीको आराधना; तराई–मधेसबाट पहाडी समुदायसम्म विस्तारिँदै पर्वको लोकप्रियता
दमक । छठ पर्व सूर्यदेव र षष्ठी देवी अर्थात् छठी माताको पूजा आराधना गरी चार दिनसम्म मनाइने महत्वपूर्ण हिन्दू पर्व हो । विशेषगरी नेपालको तराई–मधेस तथा भारतको बिहार, झारखण्ड र उत्तर प्रदेशमा प्रचलित यो पर्व पछिल्लो समय पहाडी समुदायमा समेत विस्तार हुँदै गएको छ । अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ अर्पण गरिने यस पर्वको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व विशेष मानिन्छ ।
छठ पर्वमा सूर्यलाई जीवन, प्रकाश र ऊर्जाको स्रोतका रूपमा पूजा गरिन्छ भने षष्ठी देवीलाई सन्तानको रक्षा गर्ने देवीका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ । धार्मिक विश्वासअनुसार छठी माताको आराधना गर्दा सन्तान प्राप्ति, बालबालिकाको स्वास्थ्य र दीर्घायु तथा परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुन्छ । यस पर्वमा महिला र पुरुष दुवैले व्रत बस्न सक्छन् । सूर्यदेवका पत्नी उषा र प्रत्युषालाई समेत अर्घ अर्पण गर्ने धार्मिक परम्परा छ ।
छठ पर्वसँग जोडिएको पौराणिक कथाअनुसार राजा प्रियव्रतका मृत जन्मिएका शिशुलाई षष्ठी देवीले जीवित गराइदिएपछि उनको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ । त्यस्तै, हिन्दू धार्मिक ग्रन्थमा सूर्य उपासनाको महत्व विभिन्न प्रसंगमा उल्लेख छ । रामायणमा भगवान् रामले रावणसँगको युद्धअघि आदित्य हृदयस्तोत्र पाठ गरी सूर्यदेवको आराधना गरेको प्रसंग पाइन्छ । यी कथाहरू धार्मिक मान्यतामा आधारित छन् ।
छठ पर्व कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म चार दिन मनाइन्छ । पहिलो दिनलाई नहाय–खाय भनिन्छ । यस दिन व्रतालुले स्नान गरी शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्छन् । विशेषगरी दाल, चामल र लौकाबाट बनेको परिकार खाने चलन छ । यस दिनदेखि व्रतालुले पूजाका लागि आवश्यक सरसफाइ, शुद्धता र अनुशासनमा विशेष ध्यान दिन्छन् ।
दोस्रो दिन अर्थात् पञ्चमीमा खरना गरिन्छ । यस दिन व्रतालु दिनभर उपवास बसेर साँझ पूजा गर्छन् । प्रसादका रूपमा सख्खर वा उखुको रसबाट बनाइएको खीर तथा अन्य परिकार तयार गरिन्छ । खरनाको प्रसाद परिवार, आफन्त र छरछिमेकमा बाँड्ने परम्परा छ । खरनापछि व्रतालुले मुख्य अर्घ सम्पन्न नभएसम्म निराहार व्रत बस्ने गर्छन् ।
तेस्रो दिन षष्ठीको साँझ छठको मुख्य पूजा गरिन्छ । व्रतालुहरू बाँसका सूप र डालोमा केरा, नरिवल, उखु, विभिन्न फलफूल तथा ठेकुवालगायतका प्रसाद सजाएर नदी, पोखरी र जलाशयमा पुग्छन् । पानीमा उभिएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्दै परिवारको स्वास्थ्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ । चौथो दिन सप्तमीको बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि चारदिने व्रत सम्पन्न हुन्छ ।
छठको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामूहिक सहभागिता र सामाजिक सद्भाव हो । छठ घाटको सरसफाइ, सजावट र व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदायको सहभागिता रहने गर्छ । पूजामा प्रयोग हुने बाँसका सूप, डालो र अन्य सामग्रीले स्थानीय सीप तथा परम्परागत पेसालाई पनि महत्व दिएको छ । विभिन्न जाति, वर्ग र समुदायका मानिस एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्ने परम्पराले सामाजिक एकता र सहकार्यको सन्देश दिन्छ ।
कार्तिकबाहेक चैत महिनामा पनि छठ मनाउने चलन छ, जसलाई चैती छठ भनिन्छ । पछिल्लो समय नदी तथा पोखरीमा हुने भीडभाड र असहजतालाई ध्यानमा राखेर घरको आँगन तथा छतमा समेत पूजा गर्ने गरिएको छ । धार्मिक आस्था, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, पारिवारिक कल्याण र सामाजिक एकताको सन्देश बोकेको छठ पर्व अहिले तराई–मधेसको परम्परागत पहिचानबाट विस्तार हुँदै देशका विभिन्न समुदायको साझा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।
