नेपालको स्थानीय तहको निर्वाचन राष्ट्रिय राजनीतिलाई जनताको घरदैलोसम्म जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो । स्थानीय सरकार नागरिकका दैनिक समस्या, विकास निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, कृषि तथा रोजगारीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ । त्यसैले स्थानीय निर्वाचनमा सफल हुन राजनीतिक दलले राष्ट्रिय स्तरका नारामात्र होइन, स्थानीय आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने स्पष्ट योजना र विश्वसनीय नेतृत्व प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का लागि आगामी स्थानीय तहको निर्वाचन संगठन विस्तार, स्थानीय नेतृत्व निर्माण, सुशासनको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्ने र नागरिकसँग दीर्घकालीन सम्बन्ध स्थापित गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ । तर नयाँ राजनीतिक पहिचानलाई स्थानीय तहमा प्रभावकारी बनाउन जनअपेक्षा, संगठनात्मक क्षमता, उम्मेदवारको विश्वसनीयता र कार्यान्वयनयोग्य योजनाबीच तालमेल आवश्यक हुन्छ । रास्वपाको स्थानीय निर्वाचन रणनीति त्यसैले केवल चुनाव जित्ने योजनामा सीमित हुनुहुँदैन । यसले स्थानीय सरकार कसरी सञ्चालन गर्ने, जनताको विश्वास कसरी कायम राख्ने र सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग कसरी गर्ने भन्ने प्रश्नको पनि उत्तर दिनुपर्छ ।
सन् २०२६ को अक्टोबरसम्म सार्वजनिक भएका समाचारअनुसार रास्वपाले आगामी स्थानीय तह निर्वाचनलाई लक्षित गर्दै देशका ७५३ वटै स्थानीय तहमा पुग्ने अभियान अघि बढाएको छ । पार्टीका सांसद तथा केन्द्रीय सदस्यहरूलाई स्थानीय तहमा परिचालन गरी नागरिकका कुरा सुन्ने र पार्टीका योजना प्रस्तुत गर्ने तयारीबारे समाचार प्रकाशित भएका छन् । यो एउटा राम्रो अवसर हो । यहीबेलामा सरकारमै भएको बखत राम्रा योजनाहरु कार्यान्वयन पनि हुँदै आएको छ ।
त्यसैगरी, रास्वपाले स्थानीय उम्मेदवार छनोटका लागि ूऋबलमष्मबतभ क्भभिअतष्यल ँचबmभधयचप २०८३’ सार्वजनिक गरेको र उम्मेदवार छनोट प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरेको समाचारहरूमा उल्लेख छ । यो प्रक्रिया गाउँ, नगर सबै स्थानहरुमा हुँदै आएको छ । यी तयारीले निर्वाचनलाई पार्टीले संगठन निर्माण र स्थानीय राजनीतिक उपस्थितिसँग जोड्न खोजेको देखाउँछन् । अब मुख्य प्रश्न भनेको केन्द्रीय तहको लोकप्रियता र राजनीतिक सन्देशलाई स्थानीय सरकार सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता, नागरिकको विश्वास र स्पष्ट सार्वजनिक कार्यक्रमसँग कसरी जोड्ने भन्नेतर्फ बेलैमा लाग्नु जरुरी छ ।
स्थानीय निर्वाचनमा उम्मेदवारको व्यक्तिगत विश्वसनीयता, सार्वजनिक कामको अनुभव, स्थानीय सरकारसम्बन्धी ज्ञान र नैतिक आचरण महत्वपूर्ण हुन्छन् । उम्मेदवार छनोटको प्रक्रिया पारदर्शी भएमा पार्टीभित्रको विवाद घटाउन र निर्णयप्रति विश्वास बढाउन मद्दत पुग्न सक्छ ।
रास्वपाले आफ्नो उम्मेदवार छनोट ढाँचालाई व्यवहारमा लागू गर्दा निम्न पक्ष स्पष्ट गर्नुपर्ने हुन्छ ः
१) उम्मेदवारको योग्यता र अनुभवको मूल्यांकन कसरी गरिन्छ ?
२) स्थानीय नागरिकको सुझावलाई छनोट प्रक्रियामा कसरी समावेश गरिन्छ ?
३) उम्मेदवारमाथि उठेका गम्भीर प्रश्न वा उजुरीको निष्पक्ष परीक्षण कसरी हुन्छ ?
४) छनोटमा परेका र नपरेका व्यक्तिका लागि समान तथा स्पष्ट प्रक्रिया कसरी सुनिश्चित गरिन्छ ?
छनोटको मापदण्ड सार्वजनिक गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको कार्यान्वयन पनि निष्पक्ष र जवाफदेही हुनुपर्छ ।
स्थानीय तहको निर्वाचनमा सबै ठाउँका समस्या समान हुँदैनन् । कुनै ठाउँमा खानेपानी र सडक प्रमुख समस्या हुन सक्छन् भने अर्को ठाउँमा कृषि बजार, बाढी नियन्त्रण, फोहोर व्यवस्थापन, स्वास्थ्य सेवा वा बेरोजगारी प्राथमिकतामा पर्न सक्छन् । त्यसैले स्थानीय तहको आवश्यकता अध्ययन गरेर प्रत्येक पालिकाका लागि यथार्थपरक योजना बनाउनु आवश्यक हुन्छ । घोषणापत्रमा पूरा गर्न सकिने प्रतिबद्धता, अनुमानित लागत, कार्यान्वयनको समयसीमा र प्रगति मापन गर्ने सूचक समावेश गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि, खानेपानीको समस्या भएको पालिकामा सेवा पहुँच र पानीको गुणस्तर सुधार गर्ने योजना, कृषि प्रधान क्षेत्रमा उत्पादनको बजार पहुँच बढाउने कार्यक्रम र सहरी क्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापन तथा सार्वजनिक यातायात सुधारका प्रस्ताव प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । यस्ता योजनाको सम्भाव्यता स्थानीय बजेट, कानुनी अधिकार र उपलब्ध स्रोतका आधारमा परीक्षण गरिनुपर्छ । भ्रष्टाचार नियन्त्रण, पारदर्शिता र जवाफदेहिता रास्वपाको राजनीतिक पहिचानसँग जोडिएका विषय हुन् । स्थानीय तहमा यी विषयलाई व्यवहारमा उतार्न बजेट र खर्चको सार्वजनिक विवरण, खरिद प्रक्रियामा पारदर्शिता, नियमित सार्वजनिक सुनुवाइ, गुनासो व्यवस्थापन र योजनाको प्रगति प्रतिवेदनजस्ता संयन्त्र महत्वपूर्ण हुन्छन् । निर्वाचित प्रतिनिधिले निश्चित अवधिमा आफ्नो कामको विवरण सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ । यसबाट नागरिकले चुनावी प्रतिबद्धता र वास्तविक कार्यसम्पादनबीच तुलना गर्न पाउँछन् ।
राष्ट्रिय राजनीतिमा परिचित नेताहरूले स्थानीय तहमा चासो बढाउन सक्छन्, तर स्थानीय सरकारको दैनिक सञ्चालनका लागि स्थानीय भूगोल, प्रशासन, बजेट, कानुन र समुदायका आवश्यकताबारे ज्ञान भएको नेतृत्व चाहिन्छ । त्यसैले स्थानीय नेतृत्वलाई निर्णय प्रक्रियामा पर्याप्त भूमिका दिनु, स्थानीय तहका समस्या समाधान गर्न आवश्यक तालिम उपलब्ध गराउनु र निर्वाचित प्रतिनिधिलाई केन्द्रीय नेतृत्वको निर्देशनमा मात्र निर्भर नरहने संस्थागत क्षमता विकास गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ । स्थानीय नेतृत्वको मूल्याङ्कन लोकप्रियता वा सार्वजनिक उपस्थितिबाट मात्र नभई निर्णय क्षमता, सार्वजनिक व्यवहार, कानुनी समझ र कामको नतिजाका आधारमा गरिनुपर्छ ।
आगामी निर्वाचनका सम्भावित चुनौतीहरु ः रास्वपाले स्थानीय तहको निर्वाचनको तयारी गर्दा केही महत्वपूर्ण चुनौतीको सामना गर्नुपर्ने देखिन्छ । पहिलो, संगठनात्मक विस्तार र कार्यक्षमताबीचको अन्तर । देशका सबै स्थानीय तहसम्म पुग्ने अभियान सञ्चालन गर्नु र ती सबै ठाउँमा निरन्तर सक्रिय, जिम्मेवार संगठन निर्माण गर्नु फरक कुरा हुन् ।
दोस्रो, उम्मेदवार छनोटसम्बन्धी आन्तरिक प्रतिस्पर्धा । छनोटको मापदण्ड स्पष्ट भए पनि त्यसको निष्पक्ष कार्यान्वयन, स्थानीय आकांक्षा र नेतृत्वबीचको समन्वय चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । तेस्रो, राष्ट्रिय सरकारको कार्यसम्पादन। रास्वपाले सरकारका काम र नीतिगत उपलब्धिबारे नागरिकलाई जानकारी दिने योजना अघि सारेको समाचारमा उल्लेख छ । यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक प्रतिबद्धता र वास्तविक कार्यान्वयनबीचको अन्तर पनि राजनीतिक मूल्यांनको विषय बन्न सक्छ ।
चौथो, स्थानीय आवश्यकताको विविधता । सबै पालिकामा एउटै राजनीतिक सन्देश वा विकास योजना प्रभावकारी हुन्छ भन्ने मान्न सकिँदैन । स्थानीय आवश्यकता र उपलब्ध स्रोतअनुसार योजना बनाउनु आवश्यक हुन्छ ।
