आजको २१औँ शताब्दी सूचना तथा प्रविधिको युग हो । विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै मानिसको जीवनशैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको छ । संसारको कुनै पनि कुनामा घटेको घटना केही सेकेन्डमै अर्को कुनामा पुग्न सक्छ । यस परिवर्तनको महत्वपूर्ण माध्यम बनेका छन्—फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, एक्स, म्यासेन्जरलगायत सामाजिक सञ्जाल । यी माध्यमले मानिसबीचको सञ्चारलाई सरल, छिटो र व्यापक बनाएका छन् ।
विशेषगरी युवा पुस्ता सामाजिक सञ्जालको सबैभन्दा सक्रिय प्रयोगकर्ता बनेको छ । पढाइदेखि मनोरञ्जनसम्म, साथीभाइसँगको सम्बन्धदेखि व्यवसायसम्म र समाचारदेखि व्यक्तिगत अभिव्यक्तिसम्म सामाजिक सञ्जाल युवाको दैनिक जीवनसँग जोडिएको छ । यसले युवालाई नयाँ अवसर र सम्भावनाको ढोका खोलेको छ भने यसको अत्यधिक तथा अव्यवस्थित प्रयोगले विभिन्न चुनौती पनि निम्त्याएको छ । त्यसैले युवामा सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पक्षबाट हेर्न आवश्यक छ ।
ज्ञान र शिक्षामा प्रभाव
सामाजिक सञ्जालले शिक्षाको परम्परागत सीमालाई फराकिलो बनाएको छ । पहिले ज्ञान प्राप्त गर्न पुस्तक, विद्यालय वा पुस्तकालयमा निर्भर हुनुपथ्र्यो भने अहिले इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमार्फत संसारभरका शैक्षिक सामग्रीमा सहज पहुँच पुगेको छ । विभिन्न विषयका भिडियो, व्याख्यान, छलफल, अनुसन्धान सामग्री तथा विशेषज्ञका विचार युवाले सजिलै प्राप्त गर्न सक्छन् ।
विद्यार्थीले आफूलाई कठिन लागेको विषयबारे अनलाइन सामग्री खोजेर थप अध्ययन गर्न सक्छन् । भाषा सिक्ने, कम्प्युटर तथा प्राविधिक सीप विकास गर्ने र नयाँ विषयमा जानकारी हासिल गर्ने अवसर पनि सामाजिक सञ्जालले दिएको छ । तर अध्ययनका समयमा आउने सूचना, सन्देश र मनोरञ्जनात्मक सामग्रीले ध्यान भङ्ग गर्न सक्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जाललाई अध्ययनको साधन बनाउने कि समय खेर फाल्ने माध्यम बनाउने भन्ने कुरा प्रयोगकर्ताको अनुशासनमा निर्भर हुन्छ ।
रोजगारी र उद्यमशीलतामा अवसर
सामाजिक सञ्जालले युवाका लागि रोजगारी र उद्यमशीलताका नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ । अहिले सानो व्यवसायले पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना उत्पादन तथा सेवा ग्राहकसम्म पु¥याउन सक्छ । डिजिटल मार्केटिङ, ग्राफिक डिजाइन, भिडियो निर्माण, फोटोग्राफी, अनलाइन व्यापार, फ्रीलान्सिङ तथा कन्टेन्ट क्रिएसनजस्ता क्षेत्रमा युवाले अवसर खोजिरहेका छन् ।
आफ्नो प्रतिभा प्रदर्शन गरेर दर्शक तथा ग्राहक बनाउन सकिने भएकाले सामाजिक सञ्जाल केही युवाका लागि आत्मनिर्भर बन्ने माध्यमसमेत बनेको छ । यसले सामाजिक सञ्जाल मनोरञ्जन गर्ने ठाउँ मात्र नभई सीप र सिर्जनशीलतालाई अवसरमा रूपान्तरण गर्ने माध्यम पनि हुन सक्छ भन्ने देखाएको छ ।
सामाजिक सम्बन्धमा प्रभाव
सामाजिक सञ्जालले भौगोलिक दूरी घटाएको छ । विदेशमा रहेका साथी, आफन्त वा परिवारसँग तत्काल कुराकानी गर्न सकिन्छ । पुराना साथीहरूसँग पुनः सम्पर्क स्थापित गर्न र समान रुचि भएका मानिससँग नयाँ सम्बन्ध बनाउन पनि सामाजिक सञ्जाल उपयोगी छ ।
तर अत्यधिक अनलाइन जीवनले प्रत्यक्ष सामाजिक सम्बन्ध कमजोर बनाउने जोखिम पनि हुन्छ । एउटै घरमा बसेका मानिसहरूबीच समेत प्रत्यक्ष कुराकानीभन्दा मोबाइलमा व्यस्त रहने अवस्था देखिन सक्छ । भर्चुअल सम्बन्धलाई वास्तविक सम्बन्धको विकल्प मान्दा सामाजिक एकान्तता बढ्न सक्छ । त्यसैले डिजिटल र वास्तविक सम्बन्धबीच सन्तुलन आवश्यक छ ।
मानसिक तथा भावनात्मक प्रभाव
युवाको मानसिक तथा भावनात्मक जीवनमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव विशेष रूपमा महत्वपूर्ण छ । सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूले प्रायः आफ्नो जीवनका राम्रा र आकर्षक पक्ष मात्र प्रस्तुत गर्छन् । यस्तो सामग्री हेर्दा केही युवाले आफ्नो जीवनलाई अरूसँग तुलना गर्न सक्छन् । यसले आत्मविश्वासमा असर पार्न सक्छ ।
त्यस्तै, लाइक, कमेन्ट र फलोअरको संख्यालाई आफ्नो मूल्यसँग जोड्ने प्रवृत्तिले अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा देखिने कुरा वास्तविक जीवनको पूर्ण चित्र होइन भन्ने कुरा युवाले बुझ्न आवश्यक छ ।
गलत सूचना र साइबर अपराध
सामाजिक सञ्जालको ठूलो चुनौती गलत सूचना हो । कुनै समाचार वा भिडियो सत्य हो कि होइन भन्ने जाँच नगरी तत्काल साझा गर्दा गलत सूचना तीव्र गतिमा फैलिन सक्छ । यसबाट भ्रम, अविश्वास र सामाजिक विवादसमेत उत्पन्न हुन सक्छ । त्यसैले स्रोत हेर्ने, अन्य विश्वसनीय माध्यमसँग तुलना गर्ने र तथ्य जाँच गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ ।
त्यस्तै, नक्कली खाता बनाउने, व्यक्तिगत सूचना दुरुपयोग गर्ने, अनलाइन ठगी, साइबरबुलिङ तथा पासवर्ड चोरीजस्ता जोखिम पनि छन् । बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्ने, दुई तहको सुरक्षा अपनाउने, अपरिचित व्यक्तिसँग संवेदनशील जानकारी साझा नगर्ने र शंकास्पद लिंकमा क्लिक नगर्ने जस्ता उपाय अपनाउनुपर्छ ।
सिर्जनशीलता र समय व्यवस्थापन
सामाजिक सञ्जालले युवालाई आफ्ना विचार तथा प्रतिभा सार्वजनिक गर्ने अवसर दिएको छ । कविता, गीत, चित्र, अभिनय, भिडियो तथा सामाजिक विषयमा धारणा प्रस्तुत गरेर ठूलो समुदायसम्म पुग्न सकिन्छ । यसले नयाँ प्रतिभालाई अगाडि आउने अवसर दिएको छ ।
तर सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले समयको दुरुपयोग पनि गराउँछ । केही मिनेटका लागि मोबाइल चलाउँदा घण्टौँ बितेको थाहा नहुन सक्छ । यसले अध्ययन, निद्रा, व्यायाम, परिवारसँगको समय र व्यक्तिगत विकासमा असर पार्न सक्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको निश्चित समय निर्धारण गर्नुपर्छ ।
युवाले के गर्नुपर्छ ?
युवाले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको स्पष्ट उद्देश्य निर्धारण गर्नुपर्छ । मनोरञ्जनसँगै ज्ञान, सीप र अवसरका लागि यसको प्रयोग गर्नुपर्छ । पढाइ, काम, निद्रा, व्यायाम र परिवारका लागि आवश्यक समय छुट्याएर मात्र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ ।
कुनै सामग्री साझा गर्नुअघि त्यसको सत्यता जाँच गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । व्यक्तिगत जानकारी, पासवर्ड, आर्थिक विवरण तथा संवेदनशील सामग्री जथाभावी सार्वजनिक गर्नु हुँदैन । साथै, सामाजिक सञ्जालमा देखिने अरूको जीवनसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्नु हुँदैन ।
अभिभावक र विद्यालयले पनि युवालाई सामाजिक सञ्जालबाट पूर्ण रूपमा अलग राख्नुको सट्टा यसको जिम्मेवार र सुरक्षित प्रयोग सिकाउनुपर्छ । विद्यालयले डिजिटल साक्षरता, तथ्य जाँच, साइबर सुरक्षा र डिजिटल शिष्टाचारबारे व्यवहारिक ज्ञान दिन आवश्यक छ ।
निष्कर्ष
सामाजिक सञ्जाल आधुनिक समाजको महत्वपूर्ण हिस्सा बनिसकेको छ । यसबाट युवाले ज्ञान, सूचना, सीप, रोजगारी, व्यवसाय र अभिव्यक्तिका नयाँ अवसर प्राप्त गर्न सक्छन् । अर्कोतर्फ, अत्यधिक प्रयोग, गलत सूचना, साइबर अपराध, समयको दुरुपयोग, सामाजिक तुलना र वास्तविक सम्बन्धमा कमी जस्ता चुनौती पनि छन् ।
त्यसैले सामाजिक सञ्जाललाई पूर्ण रूपमा राम्रो वा नराम्रो भन्नुभन्दा यसको प्रयोग गर्ने तरिकालाई मुख्य विषय बनाउनुपर्छ । प्रविधिको मालिक मानव हुनुपर्छ, प्रविधि मानवको मालिक होइन । युवाले सामाजिक सञ्जाललाई विवेकपूर्ण, सुरक्षित, सन्तुलित र सिर्जनात्मक रूपमा प्रयोग गर्न सके यसलाई व्यक्तिगत विकास र समाजको प्रगतिका लागि प्रभावकारी माध्यम बनाउन सकिन्छ ।
